رجیو امیلیا: آشنایی با تاریخچه و ویژگی های مهم مدارس رجیو امیلیا

رویکرد آموزشی رجیو امیلیا در تربیت اوان کودکی

در مقاله رویکردهای برنامه درسی در پیش دبستان به طور خلاصه رویکرد آموزشی رجیو امیلیا معرفی شد. در این مقاله، ابعاد گوناگون رویکرد آموزشی رجیو امیلیا مورد بررسی قرار می گیرد. برای آشنایی با تاریخچه شکل گیری رویکرد آموزشی رجیو امیلیا و همچنین خلاصه ای از ویژگی های مهم آن به مقاله “رجیو امیلیا: آشنایی با تاریخچه و ویژگی های مهم مدارس رجیو امیلیا” مراجعه فرمایید
لوریس مالاگازی (بنیانگذار رویکرد آموزشی رجیو امیلیا) معتقد است که مهمترین اصل در انتخاب روش تعلیم و تربیت این است که نباید اسیر امور قطعی و مسلم بود (ادواردز و دیگران، ۱۹۹۸، ص ۵) بر همین اساس او نظریه ها، تحقیقات و روش های آموزشی اندیشمندان متفاوت را مورد مطالعه قرار داد و با استقبال از اندیشه های مختلف، با متفکران کشورهایی مانند فرانسه و سوئیس به تبادل نظر پرداخت و با بررسی این منابع و مسائل فرهنگی حاکم بر کشورش، کم کم به الگوی مورد نظر دست یافت. مالاگازی در مطالعاتش به بررسی کتاب «آموزش و پرورش نوین» نوشته پیربوبوت[۱] و آدولف فریر[۲] پرداخت و درباره فنون آموزشی سلستین فرینه[۳] در فرانسه و تجربه آموزشی مدرسه دالتون[۴] در نیویورک و تحقیقات پیاژه و همکارانش در ژنو نکات بسیاری آموخت. او همچنین از نظرات اندیشمندانی چون ویلفردکار[۵]، دیوید شافر[۶]، کنت کی[۷]، جروم کاگان[۸]، هوواد گاردنر[۹]، دیوید هاوکینز[۱۰]، سرژ موسکوچ[۱۱]، چارلز موریس[۱۲]، گرگوری باتسون[۱۳]، هینزفون فورستر[۱۴]، فرانسیسکووارلا[۱۵] و نیز محققانی که در زمینه علم اعصاب کار می کردند، مطلع و بهره مند گردید (جبیبی و احمدی قراچه، ۱۳۹۰، ص ۲۰).

نظریه حاکم بر رویکرد آموزشی رجیو امیلیا که از نظریات و تجربیات اندیشمندان بزرگ تعلیم و تربیت سرچشمه گرفته است از آن جهت که بر فرآیند تفکر که بازده اصلی رشد شناختی است تاکید دارد و از کودک می خواهد مهارت های فکری اش را در موقعیت های مختلف به کار گیرد به نظریه برونر و از آن سو که به فردیت کودک توجه می کند و به مربی نیز به عنوان راهنما و مشاهده گر می نگرد، متمایل به روسو و از باب توجه به رشد اجتماعی کودک، خلاقیت و آفرینش به مانند اندیشه فروبل و از جهت توجه به نقش تفکر و زبان برای ساختن نظریه و عمل به ویگوتسکی و از جهت درک واقعیت ناشی از تجارب تعامل کودک با محیط و درگیری مستقیم با اشیا به نظریات دیوئی و پیاژه نزدیک است، البته در مواردی به نظریات پیاژه انتقاداتی وارد می کند از جمله حاشیه ای پنداشتن تعاملات اجتماعی و بی ارزشی دانستن نقش بزرگسالان در رشد دانش، فاصله ایجاد شده میان زبان و فکر، موازی و جداگانه در نظر گرفتن راه رشد دانش، احساس و اخلاق و همچنین تأکید بیش از حد بر روی مراحل رشد و مهارت های طبقه بندی شده و فقدان شناخت شایستگی های نسبی. مالاگازی با الگویی که ارائه می دهد تصویری بسیار قدرتمندتر از هوش، هیجان، کنجکاوی و رفتارهای اجتماعی کودکان، نسبت به آنچه که پیاژه، بیان می دارد، به نمایش می گذارد.

رویکرد آموزشی رجیو امیلیا، مبتنی بر یک برنامه درسی روییدنی[۱۶] است. در مدارس مبتنی بر رویکرد آموزشی رجیو امیلیا ،برنامه درسی دقیق و تکه تکه شده و از پیش تعیین شده وجود ندارد. در عوض از برنامه درسی منعطف و مناسب با علائق، نیازها و توانی هایی کودکان استفاده می شود، برنامه ای در قالب پروژه ها که به تدریج شکل می گیرد و کامل می شود. رویکرد آموزشی رجیو امیلیا آموزش را با یادگیری همراه می کند. مالاگازی از یاد گیری و یاد دادن به عنوان دو همسفر یاد می کند که با هم از جریان یک رود می گذرند، نه آنکه هر یک در دو سوی ساحل باشند و تنها جریان رود را ببینند. از آنجا که در رویکرد آموزشی رجیو امیلیا، ارتباط و یادگیری در یک فرآیند آموزشی همراه یکدیگرند، در برنامه رجیو به وسعت بخشیدن شبکه های ارتباطی، بسیار توجه می شود. گرچه در رویکرد آموزشی رجیو امیلیا تمرکز اصلی بر روی کودکان است، اما نقش مربیان، والدین، اجتماع، پیرامون و مرتبط بودن آنها با هم بسیار مهم و اساسی است مالاگازی که این ارتباط و تبادل نظر را یک روش باز و دموکراتیک می خواند، مسیر دو طرفه تعامل را نیز همانند مسابقه پینگ پونگ می داند که برای ادامه بازی، مهارت هردو طرف یعنی هم کودکان و هم بزرگسالان اهمیت دارد و این مهارت ها باید با هم متناسب و هماهنگ باشند تا رشد و یادگیری اتفاق بیفتد (جبیبی و احمدی قراچه، ۱۳۹۰، ص ۲۱).

روابط محکم و مثبت میان افراد در کانون رویکرد آموزشی رجیو امیلیا جایی دارد. روابط میان آموزشگران و کودکان، کودکان و پدران و مادران و آموزشگران و پدران و مادران دو سویه است. آموزشگران، کودکان و مادران و پدران به یکدیگر احترام می گذارند و به دیدگاه های هم گوش می دهند.

نمودار زیر نشان می دهد که در رویکرد آموزشی رجیو امیلیا به روابط میان کودکان، مادران و پدران و آموزشگران به چه شکل توجه می شود:

رجیو امیلیا در تربیت اوان کودکی

پدران و مادران، کودکان و آموزشگران، در هر گوشه از مثلث جای گرفته اند. هر یک در عین حال که نقشی بر عهده دارند، از اهمیت برخوردارند. فلش ها نشانگر رابطه دو طرفه میان گروه های گوناگون هستند.

در رویکرد آموزشی رجیو امیلیا ، نقش آموزشگر نه تنها آموزش، بلکه یادگیری نیز هست. کارکنان، مسئولیت پیشرفت و یادگیری فردی خود را با بحث و گفت و گو با همکاران، آموزشگران فنی، مسئولان آموزش و پدران و مادران بر عهده می گیرند. آن ها به این درک رسیده اند که باید همواره دانش و مهارت خود را افزایش دهند و به بررسی چگونگی یادگیری کودکان بپردازند (تورنتون و بورنتون[۱۷]، ۱۳۹۶، ص­ ۲۳).

آموزشگران در گروه های دو نفره با کودکان کار می کنند و طی یک روز کاری، پیوسته با هم در ارتباط هستند. در طول روز آن ها فرصت های برای سهیم شدن دیده ها و مشاهده مستندها دارند و با یکدیگر آنچه را دیده اند، تفسیر می کنند. تمرکز روی این تفسیرها و مشاهده ها به آن ها کمک می کند تا امکان ها و منابعی را که می خواهند روز بعد به کودکان بشناسانند، مشخص کنند.  نشست های هفتگی با حضور تمام کارکنان، از جمله آموزشگران و آموزشگران فنی، به آن ها فرصت سهیم شدن مشاهده ها و ایده های شان را می دهد. مطالعه مستندهای ساخته شده درباره تجربه های یادگیری کودکان در این نشست، امکان استفاده از دیدگاه ها و تجربه های دیگر افراد را برای آن ها فراهم می کند. این نشست های هفتگی برای افراد و کارکنان تازه به عنوان دوره تربیت آموزشگر به شمار می رود و به آن ها این توانایی را می دهد که به شکل عملی از تجربه های همکاران خود بهره بگیرند. هر کسی، گذشته از تجربه، باید ایده و نظر خود را در این نشست ها بیان کند. تمام دیدگاه ها، نوشته می شوند و مورد بحث قرار می گیرند (تورنتون و بورنتون[۱۸]، ۱۳۹۶، ص ۸۱).

قلب رویکرد آموزشی رجیو امیلیا این است که کودکان دارای حق و حقوقی هستند (مالاکوزی[۱۹]، ۱۹۹۳). در نظام آموزشی رجیو امیلیا این اعتقاد وجود دارد که کودکان از صدها زبان برای ارتباط گیری استفاده می کنند، به صدها زبان با ما حرف می زنند و به صدها شیوه می شنوند. به همین دلیل لازم است آموزش هایی را تدراک ببینیم که بخش های مختلف کودکان را فعال کند. کودک فقط عقل نیست. بلکه کودک مجموعه ای از عقل، احساس، حرکت، فیزیک و اجتماع است و ترکیب آن ها به انسان شدن کودک کمک می کند. مالاگازی بر خلاف پیاژه معتقد است وقتی که اصرار بر یک جنبه از رشد بکنیم، این کودک در سایر جنبه های رشدی خود ناتوان می شود و در نتیجه نمی تواند رشد هوشی مناسبی نیز داشته باشد. به همین دلیل تأکید فراوان دارد که باید به تمام جنبه های رشد کودک توجه کرد و آن را با هم پیش برد.

محیط به عنوان مرکز آموزشی در رویکرد آموزشی رجیو امیلیا

در این سیستم آموزشی محیط زندگی کودک نقش مهمی در فرآیند آموزش کودک دارد. محیط یعنی فضای خانه، کلاس، محله، شهر و حتی برنامه هایی که از سوی جامعه برای مردم تدارک دیده می شود. مجموعه این محیط در آموزش کودک موثر است. این اشتباه بزرگی است که فکر کنیم فقط در یک کلاس آموزش می بینید بلکه این آموزش در تداوم فضایی است که در پیرامون کودک جریان دارد. آن چه که در محیط خانه رخ می دهد در آموزش کودک موثر است، آن چه که کودک در فضای شهری می بیند در آموزش او بسیار نقش دارد و حتی برنامه هایی که کودک از طریق تلویزیون، رادیو، کتاب های داستان، مجله و یا نمایش های مختلف با آن رو به رو می شود در این آموزش سهم به سزایی دارد. یعنی نمی توان انتظار داشت که کودک در فضای خالی از محرک های ارزشمند باشد و احتمالاً در کلاس چیزی را بیاموزد و یا این که فضای اطراف کودک ضد هنر باشد و در کلاس آموزشی چیزی به نام هنر را بیاموزد به همین دلیل این سیستم در کل جامعه پیرامون کودک، حساس است و برایش مهم است. هم از آن تأثیر می گیرد و اصرار دارد که بر محیط پیرامون کودک تأثیر بگذارد. در بسیاری از منابع این الگو اشاره شده است: آن چه را که می خواهی کودک بیاموزد برایش در محیط پخش کن و فرصت بده که به شیوه غیرمستقیم آنها را جذب کند (مالاگازی، ۱۹۸۵).

محیط در رویکرد آموزشی رجیو امیلیا در تربیت اوان کودکی

هنر و رشد عاطفی نیز در رویکرد آموزشی رجیو امیلیا جایگاه ویژه ای دارد. از دهه ۶۰ میلادی مراکز آموزشی رجیو امیلیا تمرکز ویژه ای روی مباحث هنری کرده اند و تقریباً در اجرای فعالیت های هنری و تمام رشته­های آن بسیار متمرکز شده اند. به طوریکه نقاشی، مجسمه­سازی، موسیقی، رقص و … از ارکان مهم این مراکز هستند توجه به رشد عاطفی کودکان درا ین سیستم موجب شد که هنر به عنوان یکی از روش های مهم برای بیان احساس نقش خود را ایفا کنند. به عبارت دیگر در رویکرد آموزشی رجیو امیلیا از هنر به عنوان الگوهایی برای بیان خود و بیان احساس استفاده می شود به عبارت دیگر آن ها مراکز آموزشی هنر و یا هنرستان های هنری نیستند و هیچ اصراری ندارند که کودکان را تبدیل به هنرمند کنند. بلکه سعی دارند که با کمک هنر هر چه بیش تر و بهتر کودکان را بشناسند تا بتوانند در زمان لازم به آن ها یاری برسانند. در این سیستم هنر بهترین ابزار برای شناخت کودکان محسوب می شود (یوسفی، ۱۳۹۵، ص ۲۴۲).

روش پروژه ای در رویکرد آموزشی رجیو امیلیا 

رویکرد آموزشی رجیو امیلیا ، یک روش اکتشافی است؛ روشی که زمینه بروز و ظهور قدرت های درونی کودکان را فراهم می سازد و سبب رشد اجتماعی، علمی، ادبی، اخلاقی و هنری آنان می گردد این رویکرد از طریق اجرای پروژه ها، سبب یادگیری عمیق در کودکان می شود. عنوان هر پروژه براساس علائق کودکان انتخاب می شود. مربیان با مشاهده بازی ها، پرسش ها، نیازها و اکتشافات کودکان و یا از طریق شنیدن مکالمات، خطرات و داستان هایی که بازگو می کنند و یا براساس رویدادهای که در محیط رخ می دهد و باعث تحریک کنجکاوی کودکان می گردد، عنوان پروژه را تعیین می کنند. مربیان و والدین نیز می توانند پیشنهادهایی در زمینه انتخاب ارائه دهند. به طور خلاصه می توان چهارچوب سه مرحله ای زیر را در اجرای هر پروژه (در هر الگویی که از روش پروژه استفاده می کند) درنظر گرفت.

مرحله اول: چگونگی آغاز پروژه.

مرحله دوم: تحقیق و جست و جو به منظور یافتن پاسخ پرسش ها و جمع آوری اطلاعات و دسته بندی آنها.

مرحله سوم: نتیجه گیری نهایی و به نمایش گذاشتن مستندات و آنچه کودکان به صد زبان ارائه داده­اند (جبیبی و احمدی قراچه، ۱۳۹۰، ص ۳۴).

مستند سازی در رویکرد آموزشی رجیو امیلیا 

در رویکرد آموزشی رجیو امیلیا مستند سازی نقش مهم و اساسی دارد. اهمیت این رویکرد مستند­سازی[۲۰] معلم از تحول کودکان است (واکیل[۲۱]، فریمن[۲۲] و اسویم[۲۳]، ۲۰۰۳). برای مثال نشان دادن عکس­ها و نمونه­هایی از کارهای کودکان و همچنین یادداشت­های معلم از گفتگوها، مدارکی  از تحول کودکان فراهم می­کند (نیو[۲۴]، ۱۹۹۲). مستندسازی به عبارتی ثبت متنوع فعالیت های انجام شده کودکان درمراحل مختلف است. از آنجا که این سیستم چیزی به نام امتحان و نمره و سطح بندی و یا امتیازبندی ندارد، طبیعی است که سعی می کند از مراحل مختلف کار نمونه و شواهدی برای روند رو به رشد کار هرکودک و یا گروه کودکان جمع آوری کند. تنوع مستندسازی این مراکز آموزشی آن قدر گسترده است که گاه بخش بزرگی از معلمین و یا گروهی از معلمین به کار اختصاص می یابد. بخشی از این شیوه های مستند سازی عبارت است:

* گزارش های روزانه معلمین: معلمین در این سیستم هر روز گزارش های کار خود را در قالب یک الگوی مشخص ثبت می کنند.

* گزارش فعالیت های خاص: معلمان علاوه بر گزارش روزانه، گزارش از یک پروژه خاص تدوین می کنند.

* گزارش های فردی: معلمین برای هر کودک درپایان هر ماه یک گزارش فردی تهیه می کنند.

* گزارش های عمومی: از سوی مدیر آموزشی مرکز گزارش های عمومی از روند کار تهیه می شود و در اختیار شرکای کار قرارمی گیرد.

* عکس و فیلم برداری: بسیاری از فعالیت های بچه ها در مراحل مختلف کار از طریق عکس و فیلم ثبت می شود.

* نمونه کارها: انواع نمونه هایی مانند نقاشی، نوشته ها دست سازهای کودکان جمع آوری و آرشیو می شود.

* پروژه های کودکان: پروژه هایی که کودکان در طی سال انجام می دهند مرتب جمع آوری می شود.

* گزارش های کودکان: کودکان پس از بازدیدها و یا سفرهای فردی و یا گروهی گزارش های کار خود را تهیه می کنند.

* گزارش های والدین و مجموعه نمونه ها و برنامه هایی که در خانه آماده سازی می شود.

* انواع اطلاعیه ها، نامه ها و خبرنامه هایی که از سوی مرکز آموزش تهیه می شود.

و ..

مجموع این مستندات پس از طبقه بندی مورد تحلیل و بررسی قرار می گیرد و حتی بسیاری از این تجربه ها به صورت کتاب و یا جزوه های آموزشی در اختیار سایر مراکز آموزشی قرار می گیرد (جبیبی و احمدی قراچه، ۱۳۹۰، ص ۳۷).

در رویکرد آموزشی رجیو امیلیا ، مستند سازی دارای کاربردهای زیر است:

* ثبت روند پیشرفت از راه کمک به آموزشگران برای دیدن و درک یادگیری فردی کودکان و نیز درک نقش آن ها در یادگیری تمام اعضای گروه.

* ارزش نهادن به ایده های کودکان با نشان دادن توجه به چگونگی ارائه و به اشتراک گذاشتن کار آن ها.

* تشویق کودکان به تمرکز، از راه ایجاد فرصت مشاهده دوباره تجربه های گذشته و درک روند یادگیری از سوی آن ها.

* کمک به برنامه ریزی با استفاده از پیشنهاد به آموزشگران درباره منابع، تجربه ها یا مهارت هایی برای ارائه به کودکان.

* جلب مشارکت مادران و پدران از راه ارائه اطلاعات درباره زندگی در مرکز و کمک به درک بیش تر آنها در زمینه یادگیری فرزندانشان.

* کمک به پیشرفت کارشناسی آموزشگران با استفاده از تولید منابعی برای خواندن، بحث و تفسیر با همکاران و گروه مشاوره آموزشی.

* ارزش نهادن به زندگی و کار مرکز از راه ارائه کارکودکان در بیرون از مرکز، در مکان های همگانی، خیابان ها و فروشگاه های شهر رجیو امیلیا و سراسر جهان، در قالب نمایش صدها زبان کودکان (تورنتون، ۱۳۹۶، ص ۸۵).

نقش مربیان در رویکرد آموزشی رجیو امیلیا 

در رویکرد آموزشی رجیو امیلیا ، نقش آموزشگر نه تنها آموزش، بلکه یادگیری نیز هست. کارکنان، مسئولیت پیشرفت و یادگیری فردی خود را با بحث و گفت وگو  با همکاران، آموزشگران فنی، مسئولان آموزش وپدران و مادران بر عهده می گیرند. آن ها به این درک رسیده اند که باید همواره دانش و مهارت خود را افزایش دهند و به بررسی چگونگی یادگیری کودکان بپردازند. آموزشگران در گروه های دو نفره با کودکان کار می کنند و طی یک روز کاری، پیوسته با هم در ارتباط هستند. درطول روز آن ها فرصت هایی برای سهیم شدن دیده ها و مشاهده مستندها دارند و با یکدیگر آنچه را دیده اند، تفسیر می کنند. تمرکز روی این تفسیرها و مشاهده ها به آن هاکمک می کند تا امکان ها و منابعی را که می خواهند روز بعد به کودکان بشناسانند، مشخص کنند. نشست های هفتگی با حضور تمام کارکنان، از جمله آموزشگران و آموزشگران فنی، به آن ها فرصت سهیم شدن مشاهده ها و ایده های شان را می دهد. مطالعه مستندهای ساخته شده درباره تجربه های یادگیری کودکان در این نشست، امکان استفاده از دیدگاه ها و تجربه های دیگر افراد را برای آن ها فراهم می کند. این نشست های هفتگی برای افراد و کارکنان تازه به عنوان دوره تربیت آموزشگر به شمار می رود و به آن ها این توانایی را می دهد که به شکل عملی از تجربه های همکاران خود بهره بگیرند. هر کسی، گذشته از تجزیه، باید ایده و نظر خود را در این نشست ها بیان کند. تمام دیدگاه ها نوشته می شوند و مورد بحث قرار می گیرند (تورنتون، ۱۳۹۶، ص ۲۲).

مربی در رویکرد آموزشی رجیو امیلیا محقق و پژوهشگری است که به طور مداوم کودک را مورد بررسی، شناخت و ارزیابی قرار می دهد. مربی می کوشد تا نیازهای کودک را از طریق زبان های مختلفی که کودک به کار می گیرد، کشف کند و بر اساس آن نیازها، فعالیت های جدیدی را سازماندهی کند. معلم از سوی دگر می کوشد تا کودک را به عنوان مدرکی زنده، فعال و پویا مورد بررسی قرار دهد تا جایگاه فعلی او را شناسایی کند (یوسفی، ۱۳۹۵ ص ۲۵۱). در مراکز پیش از دبستانی مبتنی بر دیدگاه مالاگاتسی، فضای مربیان باید به شکلی باشد که بتوانند با دیگر همکاران دیدار کنند و دیده هاو برنامه های خود را با هم سهیم شوند، مطالعه کنند، حریم خصوص داشته باشند (تورنتون و بورنتون، ۱۳۹۶، ص­ ۵۴). همچنین از منظر لوریس مالاگاتسی، مربی باید از طریق تعامل با خانواده تلاش کند تا به نیازهای والدین نیز توجه کند. مربی پلی بین والدین، جامعه محلی و کارشناسان و برنامه ریزان با کودک است و مفاهیمی که در سایه تعامل شکل گرفته است به کودکان معرفی می کند. مربی همانطور که فعالیت ها را سازماندهی می کند، برنامه ریزی می کند، فکر می کند، تعبیر و تفسیر می کند و کمک می کند که بهترین فرصت ها را در اختیار کودکان قرار دهد (یوسفی، ۱۳۹۵ ص ۲۵۱).

رویکرد آموزشی رجیو امیلیا در آموزش کودکان خردسال، شدیداً متاثر از تصویر منحصر به ­فرد از کودک و همچنین فرهنگ اطراف کودک می­ باشد. رویکرد آموزشی رجیو امیلیا نه یک الگو است و نه مجموعه­ ای از دستورالعمل­ هایی که باید به دقت اجرا شوند. بنابراین فرد نمی­ تواند و نباید تلاش کند تا آن را به موقعیتی متفاوت تحمیل کند. در عوض، رویکرد آموزشی رجیو امیلیا باید بر اساس فرهنگ خود کودک کشف و بازتعریف گردد تا بتواند به­ شکل اثربخشی در جاهای دیگر اجرا شود (هیویت، ۲۰۰۱).

مقالات مرتبط:

رویکرد آموزشی خواهران مک میلان در آموزش به کودکان
• دیدگاه فرهنگی-تاریخی ویگوتسکی در حوزه تربیت اوان کودکی (پیش از دبستان)
 روش آموزشی والدورف در تربیت اوان کودکی: تاریخچه، مبانی و اصول

•  ماهیت و مفهوم چارچوب برنامه درسی پیش از دبستان (اوان کودکی)
•  رویکرد بانک استریت در تربیت اوان کودکی: آشنای با دیدگاه لوسی اسپراگ میچل
•  الگوی مونته سوری در آموزش
•  الگوی های اسکوپ
•  برنامه درسی خلاق در پیش دبستان:تاریخچه، مبانی نظری و ویژگیها
•  روش مناسب به لحاظ تحولی (DAP) در آموزش به کودکان
• رویکردهای برنامه درسی در پیش دبستان: شش رویکرد مهم

[۱]– Pierr Bovet
[۲]– Adolf Ferrier
[۳]– Celestine Freinet
[۴]– Dalton School
[۵]– Wilfred Carr
[۶]– David shaffer
[۷]– Kenneth Kave
[۸]– Jerome Kagan
[۹]– Howard Gardner
[۱۰]– Daivid Hawkins
[۱۱]– SergeMoscovici
[۱۲]– Charles Morris
[۱۳]– Gregory Bateson
[۱۴]– Heinz Von Foerster
[۱۵]– Francisco Varela
[۱۶] . emergent curriculum
[۱۷] . Brunton & Thoronton
[۱۸] . Brunton & Thoronton
[۱۹] . Malaguzzi, L.
[۲۰] . documentation
[۲۱] . Vakil, S.,
[۲۲] . Freeman, R.
[۲۳] . Swim, T. J.
[۲۴]  . New, R. S.

نظرات