انواع کتابهای تصویری برای کودکان و معیارهای انتخاب کتابهای تصویری

انواع کتابهای تصویری برای کودکان و معیارهای انتخاب کتابهای تصویری

در مقاله «کتاب تصویری چیست؟ و چه فوایدی برای کودکان دارد؟» تعریفی از کتابهای تصویری ارائه دادیم و تفاوت آن را با کتابهای مصور نشان دادیم و همچنین درباره اهمیت کتابهای تصویری برای کودکان صحبت کردیم. در این مقاله شما خوانندگان عزیز با انواع کتابهای تصویری آشنا می شوید و در ادامه معیارهایی که باید در خرید و انتخاب کتابهای تصویری برای کودکان پیش دبستان آنها را مدنظر قرار دهیم اشاره کردیم.

انواع کتابهای تصویری برای کودکان

کتابهای تصویری نخستین یا آغازگر: در حال حاضر در بسیاری از کشورهای پیشرفته نوزادان نیز از کتابها و حتی مجله های تصویری خاص خود بهره مند می شوند و طیف وسیعی از کتابهای تصویری که برای هدفهای گوناگون تهیه شده است در اختیار والدین و مربیان قرار دارد. کودک در مراحل نخستین حیات خود دوره تربیت قوای حسی-حرکتی را می گذراند؛ بنابراین کلیه کتابهای تصویری که بتواند جهت تقویت این قوا باشد کتابهای تصویری نخستین یا آغازگر تلقی می شوند.

کتابهایی که قوه بینایی کودک را تقویت می کند و توانایی تشخیص رنگها و شکلها را به کودک می دهد و در آستانه سخن گفتن مشارکت کودک را در نام بردن از اشیاء یا پدیده های گوناگون و یا تکرار اشعار ساده جلب می کند یا به کودک امکان استفاده از دستها را می دهد و مهارت حرکت او را نیز بالا می برد. این نوع کتابها عمدتا کتابهای حسی- لمسی تلقی می شوند. بیشتر از پارچه و گاه از سایر مواد مثل تخته سه لایی درست شده اند. این کتابهای تصویری یا متن ندارند یا متن آنها همان ترانه های عامیانه قدیمی است که گوش کودک با آنها آشناست. کتاب جم جمک برگ خزون نمونه بارز استفاده از ترانه های عامیانه در کتابهای تصویری است.

در سنین بالاتر از یک و نیم سالگی  کودک قادر است اشیاء و پدیده ها را جا به جا کند. در کتابهای تصویری پارچه ای آغازگر، حیواناتی روی شاخه ها، در تنه یا زیر ریشه زندگی می کنند این حیوانات قابل جا به جایی هستند، در لانه پرنده یک جوجه است که می شود آن را از زمینه پارچه ای جدا کرد. تنه درخت با یک چسب پارچه ای بسته و باز می شود و سنجاب از آن بیرون می آید. در زیر ریشه، لانه موش با زیپ باز و بسته می شود. پدر، مادر، یا مربی حیوانات را از لانه هایشان بیرون می آورند و کودک باید براساس آزمون و خطا حیوانات را در لانه های واقعی شان جای دهد. در این شکل کتاب کاملاً جنبه «مشارکتی – مهارتی» دارد و کودک با ارتباط دادن دست و مغز به یک فعالیت لذت بخش و سازنده با کتاب دست می زند.

کتاب-بازیچه هم جزو همین نوع از کتابهای تصویری به شمار می آیند. به گفته هاک: ((این کتابها به عنوان ابزارهای انتقالی بین اسباب بازی و کتاب واقعی تلقی می شوند)). در کتاب پارچه ای خانه ام کو؟ با استفاده از یک مثلث، یک قلب، یک دایره و یک مربع که از بدنه کتاب جدا می شوند و با رشته ای به کتاب متصل هستند کودک با تمرین سرانجام هریک از اشکال را در جای واقعی خود می گنجاند.

کتابهای تصویری نخستین یا آغازگر: کتاب - بازیچه

گرچه کتاب-بازیچه است ولی ارائه آن به شکل کتاب سبب می شود که کودک این شکل را از پایین ترین سنین در حافظه خود چای دهد. کتاب گل یا پوچ کتابی است که در حوزه غیر داستان با استفاده از طرح یک بازی با همین نام دگردیسی یک پروانه را نشان می دهد.

کتابهای تصویری مفهومی برای کودکان: کتابهای مفهومی یکی دیگر از انواع کتابهای تصویری به شمار می آیند. زمان چیستی زمان سوالهای بی شمار، وسیع و غیرقابل پیش بینی کودکان است. کتابهای مفهومی، کتابهای تصویری هستند که معمولاً متن در آنها نقش چندانی ندارد. کودک از طریق قدرت مشاهده به درک مفاهیم موفق می شود. به گفته دانا نورتون ((کتابهای مفهومی مقدمه ای است برای ورود به عرصه درک مفاهیم مجرد، توسط کودکان)). کتابهای تصویری مفهومی به گونه ای طراحی می شود که تمام عناصر تصویری برای انتقال یک مفهوم به خدمت گرفته می شود. اصل مهم آن است که مفاهیم یا نکته های ارائه شده از پرسشهای خود کودکان گرفته شده باشد.

کتابهای تصویری الفبا: کتابهای الفبا یکی دیگر از انواع کتابهای تصویری به شمار می آیند که هدفشان آموزش الفبا نیست، بلکه کودکان را که آماده می شوند تا به مدرسه بروند با صداها، حرکتها و شکل حروف آشنا می کنند. این کتابهای تصویری هم از نظر تصویری و هم به کار گرفتن حروف و صداها بسیار جنبه ابتکاری دارند و به نوعی بازی با حروف و صداها و حرکتهای زبان به شمار می آیند.

شکل کلاسیک این نوع کتابهای تصویری حرف و کلمه در برابر تصویر است. در این حالت کلمه ها باید طوری انتخاب شوند که کودک از طریق تلفظ آنچه در تصویر می بیند به بیان صحیح کلمه برسد. پس شکل یک ذرت برای حرف ((ذ)) و کلمه ذرت مناسب نیست، زیرا کودکان با دیده شکل ذرت بلافاصله می گویند بلال، چون این کلمه برایشان آشناست. گاه تکرار صداهای زبان مهم است. ((آ اول آفتابه.آدم، آتشو آبه)). می بینیم که صدای آ چند بار تکرار شده است در آفتاب، آدم، آتشو آب.

الفبا - انواع کتابهای تصویری برای کودکان و معیارهای انتخاب کتابهای تصویری

دو نوع کتابهای تصویری الفبایی: کتابهای تصویری الفبایی دو نوع هستند: الفبایی داستانی و الفبایی موضوعی. یک نوع کتابهای الفبایی، داستانی هستند. یعنی حروف الفبا در یک ماجرای داستانی حرکت داده می شوند و تصویرها به ترسیم آن می پردازند. در این حالت می توان فقط با چند حرف از حروف الفبا داستان پردازی کرد یا با تمامی آنها؟ مسلما به کار گرفتن همه حروف و صداها کاری بسیار دشوار و خلاقانه خواهد بود و متن را بسیار طولانی خواهد کرد، ولی با تعدادی از حروف الفبا می توان این کار را کرد. کتابهایی از این دست برای کودکان اول دبستان مناسب است که کم کم توانایی دنبال کردن متنهای ساده را دارند. درخت الفبا اثر لیو لیونی یکی از شاهکارهای کتاب الفباست. سرگذشت درختی است که بر شاخه های آن برگهای حروف الفبا رویده است.

بعضی از کتابهای الفبایی، موضوعی هستند، مثلا باغ الفبا، که تماما نام گلهاست. یک سبد الفبا، تمامی میوه هاست و یک باغ وحش الفبا نام حیوانات است. حتی از این روش موضوعی می توان در علوم اجتماعی و علوم نیز استفاده کرد، ولی دیگر این گونه کتابها به بچه های سال های آخر دبستان تعلق دارد. کتابهای الفبای خوردنی نقاشی سبزیجات و میوه های خوردنی را به کودک معرفی می کند. کتابهایی هم هستند که به صورت معما طراحی می شوند و این معماها با کمک حروف الفبا و تصاویر زیبا مشارکت کودک را در بازی با حروف الفبا جلب می کنند.

کتابهای تصویری اعداد برای کودکان: کتاب های اعداد هم نوع دیگری از کتابهای تصویری به شمار می آیند. کودک وقتی مفهوم عدد را که یکی از مهمترین مفاهیم اساسی است درک می کند که تناظر یک به یک را بیاموزد وگرنه شمارش طوطی وار اعداد نشان از شناخت مفهوم عدد نیست. در کتابهای اعداد هم هدف آموختن اعداد نیست بلکه آشنا کردن کودک با شکل عدد و تناظر یک به یک آن است. سنتی ترین شکل که در کتابهای درسی هم از آن استفاده می کنند. انتخاب یک عدد و نشان دادن معادل آن عدد یا اشیاء و پدیده های آَشنا نظیر پرنده، گل، سیب، مداد، عروسک و… است.

اما کتابهای اعدادی هستند که داستانی را روایت می کنند، داستانی که در آن اعداد نقش دارند و با هم جمع می شوند، از هم جدا می شوند و ماجراهایی را خلق می کنند، در اینجا هم ضرورتی ندارد که مثلا حتما از یک تا ده شمارش شود، می توان با چند عدد بازی کرد. شعر زیبای محمود کیانوش ۲=۱+۱ نمونه زیبای بازی خلاقانه با عدد است:

۱ روی شاخه / تنها نشسته / غمگین و خسته / با چشم بسته/

۱ در هوا بود / می کرد پرواز / می خواند آواز / با شادی و ناز /

 آمد به سویش / با مهر خندید / احوال پرسید / بر شاخه رقصید /

 حالا ۱ و۱ / دیگر ۲ هستند / باهم نشستند / غم را شکستند.

در ترانه های عامیانه هم هستند اشعاری که مبنای آنها بازی با عدد است. ده، بیست، سی، چهل، پنجاه، شصت، هفتاد، هشتاد، نود، صد، حالا که رسید به صدتا دستمال آبی وردار پر از گلابی وردار.

کتابهای تصویری بدون کلام داستانی: کتابهای بدون کلام داستانی نیز بخشی از کتابهای تصویری را تشکیل می دهند. ((هر تصویر در کتاب تصویری زمینه را برای تصویر بعدی آماده می کند و به طرحی تبدیل می شود که تعیین می کند ما چگونه تصویر بعدی را درک کنیم)). در این گونه آثار بیان همه حالت ها، عواطف، رویدادها، همچنین تحول شخصیتها، کنشها و واکنشهای آنها به عهده تصویر است. گویی ما با فیلم سینمایی ساکن روبرو هستیم. دقت در انتخاب صحنه ها برای تصویر کردن به شکلی که در کل آنچه لازم است گفته شود تا داستان در ذهن کودک تکمیل شود کاری است بسیار دشوار. کتاب تصویری کمیک استریپ نیست گرچه آن را هم معمولا جزو کتابهای تصویری به حساب می آورند.

معیارهای ارزیابی یک کتاب تصویری خوب برای کودکان

معیار اول در ارزیابی کتابهای تصویری : در ارزیابی کتابهای تصویری ابتدا باید طراحی آن را مد نظر داشت: قطع کتاب، شکل ارائه تصویرها که مثلا در دو صفحه باشد یا یک صفحه، دارای کادر باشد یا تمام صفحه را در برگبرد، در صورت داشتن نوشته، جای نوشته، باید فکر کرده باشد و حتی قبل از آغاز تصویرگری باید مشخص شود. کتاب تصویری مثل یک بناست که باید معماری شود و تنها کتابهای تصویری کامل هستند که درباره همه نکات آن اندیشیده شده تصمیم گرفته شده است.

معیار دوم در ارزیابی کتابهای تصویری : نکته دیگری که در ارزیابی کتاب تصویری باید در نظر گرفت زبان تصویری و نمادین آن است. در کتاب سوئیمی، اثر لیولیونی، هنرمند به سوئیمی شخصیت انسانی می بخشد. زمانی که سوئیمی همذات می پندارد. تصاویر شاد و در حد قابل قبول رنگین زیر آب تداعی کننده شادی سوئیمی و دوستان اوست. هنگامی که با حمله کوسه ماهی بزرگ دوستان سوئیمی خورده یا پراکنده می شوند فضای آب تیره است پس از آن فضای زیر آب یکسره خاکستری است و در دو صفحه کتاب، سوئیمی در منتهاالیه سمت راست صفحه جای دارد و غم تنهایی او در این فضای بیکران خاکستری به خواننده منتقل می شود. استفاده درست از رنگ برای بیان حالتها، عواطف، احساسات و استفاده از نمادهای درست کودک را بتدریج با زبان تصویری آشنا می کند.

معیار سوم در ارزیابی کتابهای تصویری : وقتی کتاب تصویری داستانی است عناصر متشکله داستانی باید توسط تصویر انتقال یابد که قبلا نیز اشاره ای به آن شد. پرداخت شخصیتها و طرح داستانی و باورپذیر کردن آنها یکی از این نکته هاست، مثلا در مرغ سرخ پاکوتاه مرغ زحمت کشی که برای کاشتن و برداشتن محصول همسایگانش را به کمک می طلبد و هیچ یک او را دعوت نمی پذیرند، سرانجام آنها را از نان گرمی که پخته بی نصیب می گذارد، رفتار مرغ کاملا در برابر رفتارهای غلط همسایگان باورپذیر است و اگر کودک سرانجام عمل مرغ را تایید می کند به خاطر پرداخت درست شخصیت سگ، گربه و اردک است که هریک نمادهایی از تنبلی و خودخواهی به شمار می آیند. همین پرداخت درست که وقتی در آخر مرغ نان را به اتفاق جوجه هایش می خورد خواننده کم سن و سال از عدالتی که برقرار شده احساس رضایت می کند.

معیار چهارم در ارزیابی کتابهای تصویری : در کتاب تصویری داستانی فضاسازی نیز به عهده تصویر است. دگرگونی فصلها، طبیعت محیط های گوناگون، فضای خانه ها، پوشاک و کلا رعایت عناصر مربوط به زمان و مکان بی آنکه نوشته یا کلامی وجود داشته باشد به عهده تصویر است. در کتاب جایی که وحشی ها هستند، اثر موریس سنداک، وقتی ماکس شیطنت می کند و مادر او را وحشی می خواند و ماکس را به اتاقش می فرستد. در اتاق ماکس جنگل رویده است، فضاسازی بی نظیری که نشان می دهد از دید مادر جای ماکس در جنگل است. روی هم رفته طراح داستان تصویری خواه بدون کلام باشد خواه با کلام باید هرآنچه را که در یک داستان خوب از طریق متن بیان می کند با استفاده از تصویر بیان نماید. برای ارزیابی آن معیارهای ادبی حاکم بر آثار ادبی نوشتاری بر تصویر نیز تسری می یابد.

انواع کتابهای تصویری برای کودکان و معیارهای انتخاب کتابهای تصویری

در یک جمع بندی کلی تصویرگر باید از عوامل تصویری نظیر طرح، خط و نقطه، رنگ، شکل، ماده و ابزارها و سبکهای هنری در جهت تقویت ظرفیتهای متن بهره گیری نماید. طراحی تصویرها باید طوری باشد که به وحدت متن و تصویر منتهی شود و به قول هاک ((حس زیباشناسانه کودک را تقویت کند)) (هاک،۱۹۹۷،ص ۱۸۰).

معیار پنجم در ارزیابی کتابهای تصویری : سبک انتخابی هنرمند باید سبک ادبی نویسنده را پشتیبانی نماید. تصویرها باید از نظر جزئیات تاریخی، فرهنگی و جغرافیایی، صحت داشته باشد و متن را همراهی نماید و روی هم رفته خصوصیات ملی و سنتهای قومی را رعایت نماید. سبک انتخابی هنرمند باید با موضوع کتاب و سطح سواد بصری خواننده تناسب داشته باشد. متن کتاب تصویری باید ساده و فشرده باشد. قطع کتاب متناسب با موضوع انتخاب شود. اندازه حروف به کار گرفته شده متناسب سبک خواندن خواننده نوجوان باشد. جنس کاغذ کتاب تصویری باید بسیار مرغوب و صحافی آن محکم و بادوام باشد. اصل سفیدخوانی در تنظیم متن و تصویر رعایت شده باشد. حتی الامکان از چاپ نوشته بر روی تصاویر خودداری شود، زیرا علاوه بر لطمه زدن به زیبایی تصاویر سطح خوانایی متن را پایین می آورد و خواننده نوخوان را دچار مشکل می کند. تصویر روی جلد کتاب باید علاوه بر انتقال دادن بخشی از اطلاعات درون متن مبهم، برانگیزاننده و اغواگرانه باشد.

منبع: قزل ایاغ، ثریا. (۱۳۸۶). ادبیات کودک و نوجوان و ترویج خواندن. تهران: سمت

مقالات مرتبط:

کتاب تصویری چیست؟ و چه فوایدی برای کودکان دارد؟

لالایی ها و مهملات و دیگر ترانه های عامیانه برای کودکان

اشعار مورد علاقه کودکان و ۸ معیار انتخاب شعر برای کودکان

هنر در پیش دبستان و مهد کودک شامل چهار بخش اصلی است

نظرات