کتاب تصویری چیست؟ و چه فوایدی برای کودکان دارد؟

کتاب تصویری چیست؟ و چه فوایدی برای کودکان دارد؟

کتاب تصویری قالبی است که می توان تمام انواع ادبیات کودکان را در آن جای داد. کتاب تصویری به طور عام فقط برای کودکان پیش دبستان و سالهای اول دبستان نیست. در دنیای تصویر مدار امروز، بزرگسالان نیز از کتاب تصویری خاص خود لذت می برند؛ اما محتوای کتاب تصویری کودکان همه گستره ادبیات کودکان را در برمی گیرد ولی ساختار و شکل ارائه آن متنوع و گوناگون است. کتابهای آغازگر، مشارکتی، مفهومی، الفبا و عدد، اسباب بازی و داستانی انواع آن را تشکیل می دهند. کتابهای تصویری بی کلام هم نوع دیگری است که به صورت داستان و غیر داستان به کودکان عرضه می شود. برای آشنایی با انواع کتاب های تصویری و ۵ معیار مهم در انتخاب کتاب تصویری برای کودکان، به مقاله «انواع کتابهای تصویری برای کودکان و معیارهای انتخاب کتابهای تصویری» مراجعه کنید
در این مقاله ابتدا می آموزیم که کتاب تصویری چیست و چه فرقی با کتاب مصور دارد. سپس با مهمترین فواید کتاب تصویری برای کودکان آشنا می شویم.

تعریف کتاب تصویری و تفاوت آن با کتاب مصور

کتاب کودک پدیده ای است که تصور آن  بدون تصویر کار دشواری است. تقریبا همه کتاب های کودکان و تا حدودی نوجوانان تصویر دارند، ولی هرکتاب دارای تصویر را نمی توان کتاب تصویری (picture book) خواند. پری نودلمن کتاب تصویری را کتابی می داند که «از طریق مجموعه ای از تصاویر مرتبط به هم یا متنی کوتاه یا بدون متن، قصه گویی می کند یا اطلاعاتی را منتقل می کند». در یک چنین کتابی، تصویر مهمتر از متن است و در واقع نقش محوری دارد. کتابهای تصویری را نمی توان یکی از انواع ادبیات به حساب آورد، زیرا کتاب فقط قالبی است که می تواند تمام موضوع ها را در خود جای دهد تا به کودکی که هنوز خواندن متن را نیاموخته یا از قدرت خواندن برخوردار است هر آنچه را که او نیاز دارد و بدان علاقه مند است منتقل کند. کتاب ها یا تصویری یا داستانی هستند یا مستند. همچنین می توانند بدون متن باشند یا همراه متنی کوتاه و بسیار فشرده.

کتاب تصویری چیست؟ و چه فوایدی برای کودکان دارد؟

کتاب مصور (illustrated book) اما از نوع دیگری است. در کتاب مصور تصویرها نقش محوری ندارند. بلکه برای متن، نقش آنها تکمیل کننده است. بدین معنا که هریک آنچه را بهتر بیان می کنند عرضه نمایند و هرگاه احساس شود که تصویر توانایی بیشتری در ارائه حس و عاطفه یا انتقال اطلاعات دارد، به میدان می آید. در کتابهای بزرگسالان هم همین طور است، بخصوص در حوزه آثار مستند، مثلا بیان تمامی جزئیات گردش خون به وسیله متن کار بسیار دشواری است و توضیح طولانی لازم دارد بی آنکه نویسنده مطمئن باشد خواننده جزئیات را دریافت کرده است. حال آنکه یک طرح گرافیکی ساده که مسیر گردش خون، وضعیت رگها نسبت به قلب و رنگ خون دارای اکسیژن و گاز کربنیک را نشان دهد از طولانی شدن متن جلوگیری می کند. در کتاب مصور تصویرها در امتداد متن ها می آیند و هم پیوستگی تنگاتنگ با متن دارند و هم ارتباطشان باید با تصویرهای قبل و بعد از خود را تضمین شده باشد.

هرچه سن کودک بیشتر و توان خواندن او افزونتر می شود از بار تصویرهای کتاب کاسته می شود و متن جای تصویر را می گیرد تا در نوجوانی سهم تصویر در کتابهای داستان و شعر تقریبا به صفر می رسد، اما در کتابهای غیر داستانی و مستند به دلیل ارزش اطلاعاتی موثر و دقیقی که دارد همچنان مطرح باقی می ماند.

فواید کتاب تصویری برای کودکان پیش دبستان

آشنایی کودک با ادبیات از گهواره و با لالایی ها آغاز می شود. اشعار ساده و بازی ترانه و مهملات از راه گوش و شنیدن، تا حدودی پاسخگوی نیاز او به سهیم شده در ادبیات است؛ ولی در دهه های اخیر در کشورهای پیشرفته جهان مقوله کتاب برای نوزادان در دستور کار مادران، مربیان، نویسندگان و هنرمندان و حتی ناشران قرار گرفته است. استدلال چنین است که تنها شنیدن کافی نیست  و کودک از کوچکترین سن می تواند کتابهای خاص خود را داشته باشد و لذت خواندن را تجربه کند. البته خواندن تصویر را.

رشد عاطفی، روانی و عقلی کودک ایجاب می کند که به اندازه قدرت درکش از آنچه پیرامون او می گذرد مطلع باشد. مسلما اگر قرار باشد. مسلما اگر قرار باشد تا هنکامی که کودک توانایی خواندن متن را پیدا می کند روند انتقال احساس ها و عواطف و اطلاعات تنها به مجراهای شفاهی متکی باشد، فاصله بین قدرت درک و قدرت خواندن کودک روز به روز بیشتر می شود. در واقع کتاب تصویری این فاصله را از میان برمی دارد یا کوتاه می کند، زیرا به کودک فرصت آن را می دهد تا هر آنچه را می تواند درک کند در قالبی تصویری دریافت نماید بی آنکه توانایی خواندن متن را داشته باشد. دستاورد یک چنین فعالیتی در سالهای بعد، یعنی در آغاز دبستان روشن می شود.

کودکی که در سنین پیش از دبستان دست کم از یک و نیم سالگی با کتاب های تصویری سروکار داشته و یادگرفته که مفاهیم را از طریق تصویر دریافت دارد در هنگام آموختن مهارتهای سواد پایه از خود توانایی زیادی نشان می دهد. در جهان غرب تحقیقات نشان از ماندگاری عادت خواندن در این کودکان دارد. کتابهای پارچه ای، کتابهایی که نیمی اسباب بازی  و نیمی کتاب هستند کتابهایی که اشیاء و پدیده های آشنای کودک را در خود جای می دهند و به او فرصت بازشناسی سخن گفتن درباره آنها و واکنش نشان دادن نسبت به این اشیاء را فراهم می کنند می توانند جزو اولین کتابها باشند.

کتاب تصویری چیست؟ و چه فوایدی برای کودکان دارد؟

کتاب تصویری در واقع برای کودکان کم سن و سال همان برکاتی را به ارمغان می آورد که کتاب و خواندن برای کودکانی که توانایی خواندن متن و استفاده از آن را دارند. به کودکان لذت می دهد، اطلاعات مفید را به آنها منتقل می کند. آنها را در خودشناسی و شناخت دیگران یاری می رساند. عواطف و احساسات آنها را صیقل می دهد. نگرش آنها را نسبت به آنچه در پیرامونشان می گذرد وسیعتر می کند و سرانجام اینکه کتاب را جزئی از زندگی آنها می کند.

جالب اینکه تحقیق ها نشان داده است که استفاده از کتاب تصویری برای کودکانی که هنوز زبان باز نکرده اند و کار با این کتاب ها سبب می شود که کودک در هنگام طبیعی باز کردن زبان بسیار سریعتر بر سخن گفتن خود مسلط شود و در واقع تمام واژه هایی را که در هنگام شنیدن کتاب یا گفتگوهای والدین با او درباره کتاب دریافت و ذخیره کرده است یکباره مورد استفاده قرار بدهد.

منبع: قزل ایاغ، ثریا. (۱۳۸۶). ادبیات کودک و نوجوان و ترویج خواندن. تهران: سمت

مقالات مرتبط:

انواع کتابهای تصویری برای کودکان و معیارهای انتخاب کتابهای تصویری

لالایی ها و مهملات و دیگر ترانه های عامیانه برای کودکان

اشعار مورد علاقه کودکان و ۸ معیار انتخاب شعر برای کودکان

هنر در پیش دبستان و مهد کودک شامل چهار بخش اصلی است

نظرات