موسیقی در اسلام 738x426 - آموزش موسیقی در مدارس از منظر اسلام

آموزش موسیقی در مدارس از منظر اسلام

تعلیم و تربیت در کشور ما مبتنی بر فلسفه اسلامی است. لذا تمامی اجزا و عناصر برنامه درسی و تربیتی باید مبتنی بر مبانی توحیدی و اصول و ارزش های اسلام ناب محمدی (ص) باشد (سند ملی برنامه درسی، ۱۳۹۱: ص ۹). از این رو واکاوی و بررسی جایگاه آموزش موسیقی در مدارس از منظر اسلام ضروری است.

توجه به این نکته در آغار ضروری است که بر خلاف برداشت عموم، اسلام به کل موسیقی را رد نکرده است. مهمترین دلیل این است که آیاتی یا روایاتی وجود ندارد که به صراحت موسیقی را منع کرده باشد (احمری، ۱۴۸۴). بلکه، آنچه در بحث موسیقی در اسلام مسئله ساز شده است معیار تشخیص موسیقی مجاز و ممنوع (حلال و حرام) می باشد. به سخن دیگر، سوال اصلی این است که چگونه و با کدام معیار می توان موسیقی یا غنای حرام را از حلال تشخیص داد. از جمله مهمترین دلایل اختلاف فقهاء در خصوص موسیقی و غناء می توان به قرآن کریم، سنت و مفهوم غناء اشاره داشت:

الف) کتاب (قرآن): در قرآن کریم در مورد غنا و موسیقی حکم صریح بیان نشده است.

ب) سنت: در روایات رسیده از معصومین علیهم السلام در مورد غناء، از جهات متعدد، اختلاف و معارضه به چشم می خورد.

ج) مفهوم غناء: بیشترین علت اختلاف فقهاءدر حکم غناء، به اختلاف در مفهوم غناء بر می گردد (حسین زاده، ۱۳۸۳: صص ۷-۱۰۶).

 

دیدگاه فقها و عالمان دینی درباره غنا و موسیقی را می توان در سه دسته قرار داد (نقل از غفور مغربی، ۱۳۸۶):

۱) حرمت مطلق غنا که مشهور بین فقها است.

شیخ صدوق، شیخ مفید، این ادریس، صاحب جوواهر، شیخ انصاری با تفسیری خاص خود، و صاحب جواهر فرموده: از ضروریات مذهب شیعه حرمت غنا است و از علمای معاصر مرحوم آیت ا.. گلپایگانی و آیت ا… بهجت همین دیدگاه را دارا می باشند، مبنای آنها احتیاطی بودن (اصاله الاحتیاط) است و به روایت زیر استناد می کنند. “الغنی مماقال ل… عروجل من الاناس من یشری لهو الحدیث لیضل عن سبیل ا… بغیر علم و تتخذها هزوا اولئک کهم عذاب مهین” (الحرالعاملی، ص۲۲۶).

۲) عدم حرمت غنا و حرام شدن آن به واسطه گناهان مقارن با ان بوده است.

فقهایی مانند محدث کاشانی و محقق سبزواری بر این نظر هستند که گناهانی مانند میگساری، اختلاط زن و مرد و شهوترانی، موجب حرمت غنا می شود. استناد آنها به روایاتی که می گوید قرآن را با غنا بخوانید “لیس منا من لم یتغن بالفرآن” (مجلسی، ص ۲۵۵). سالته خن الغنا هل یصل فی الفطروالاضی والفرح قال (ع) لاباس به مالم یعص به” (الحرالعاملی، ص ۲۲۵) دلالت بر حرمت غنا است.

۳) دیدگاه تفصیل بین غنای شهوانی و مبتذل و غنای غیر شهوانی.

فقهایی مانند شیخ طوسی و آیت الله خویی، نظر آنها این است که دیدگاه دوم همان دیدگاه سوم است، مبنای آنها “اصاله الحلیه و اصاله البرائه” می باشد و از علمای معاصر مانند آیت ا… سیستانی و آیت ا… تبریزی هیمن دیدگاه را دارند که نظر آنها بر این است همه چیز حلال است و منعی ندارد، آنچه حرام است دلیل می خواهد. مبنای اصاله االاحتیاط و مبنای اصاله الحلیه متفاوت است (جناتی، ۱۳۷۵).

بنابر دیدگاه اول هر نوع استفاده از آلات موسیقی مانند خرید و فروش، نگهداری، آموزش و یادگیری حرام است و بنابر دیدگاه دوم و سوم آلات موسیقی مختص لهوی حرام ولی آلات مشترکه به منظور استفاده حلال و مشروع اشکال ندارد.

در جمع بندی نهایی می توان گفت هر موسیقی و غنا، ایرانی، غربی با صدا و آواز، بدون صدا و استفاده از هر نوع ابزار موسیقی با ویژگی های زیر حرام است و در غیر اینصورت مانعی ندارد:

موسیقی مبتذل و تحریک کننده جنسی

موسیقی مجالس رقص و گناه

موسیقی مجالس عیش و نوش

موسیقی موجب فساد

موسیقی که چنان انسان را از خدا غافل نماید یا آنکه یاد خدا برایش ضعیف شده که نتواند او را از گناه بازدارد.

موسیقی محتوی اشعار باطل و … حرام است.

در همه موارد فوق این عرف عام است که تشخیص دهنده موسیقی و غنای حلال و حرام می باشد در موارد مشکوک که عرف عام با افکار عمومی دچار شک و تردید گردد برائت جاری می شود و مانعی ندارد (فغفور مغربی، ۱۳۸۶).


موسیقی در مدارس از منظر اسلام

موسیقی در مدارس از نظر اسلام

بر اساس آنچه گفته شده است و نیز یافته های مطالعات تجربی، می توان در خصوص جایگاه موسیقی در مدارس از منظر اسلام ، موارد زیر را استنباط نمود (قاسم تبار، ۱۳۹۵):

  1. حکم اسلام در مورد موسیقی بر اساس اهداف و آثار موسیقی است. لذا موسیقی ای که محرک لاابالی گری، فساد، فحشاء و بی بندوباری، لاقیدی و تخدیر و امثالهم گردد، بی شک از نظر اسلام، مذموم، ممنوع و حرام می باشد. اما آهنگ هایی که رزمندگان اسلام را در دفاع از مکتب و حیثیت اسلامی تحریک می بخشد و یا موجب بهبود بعضی از بیماری ها می گردد و امثالهم، از نظر اسلام مباح و مجاز می باشد (حسین زاده، ۱۳۸۳: ۴-۱۲۳). بر این اساس  حضرت آیت الله خامنه ای (مد ظله العالی) در استفتائات خود در پاسخ به سؤال ۱۱۶۴ “آیا ساخت سنتور که از آلات موسیقی محسوب می‏شود و کسب درآمد با آن به عنوان شغل جایز است؟ آیا بهره ‏گیری از اموال و کمک به ساخت سنتور به منظور توسعه و تکمیل صنعت سنتورسازی و تشویق نوازندگان به نواختن آن جایز است؟ و آیا آموزش موسیقی سنتی ایرانی به قصد نشر و احیای موسیقی اصیل جایز است؟”، این گونه پاسخ می دهند: “استفاده از آلات نوازندگی موسیقی برای اجرای سرودهای ملّی یا انقلابی یا هر امر حلال و مفیدی تا زمانی که به حد لهو مناسب با مجالس معصیت نرسیده است اشکال ندارد. همچنین موسیقی و تعلیم و یادگرفتن و ساختن آلات آن برای اهداف مذکور فی‏ نفسه اشکال ندارد[i]“. از منظر حضرت آیت الله هاشمی شاهرودی نیز “یادگیرى موسیقی در جهت حلال اشکال ندارد[ii]. بنابراین با رعایت موارد اشاره شده، می توان از آموزش موسیقی در مدارس دفاع نمود.
  2. تاثیر موسیقی از فردی به فرد دیگر متفاوت است. به عبارتی، عامل اساسی در تاثیر گذاری مثبت و یا منفی موسیقی بر افراد، خود افراد می باشند. نمی توان آثار موسیقی را نسبت به مستمعین در چارچوب خاصی مشخص و تعریف نمود، لذا احکام شرعی در مورد موسیقی و هر آهنگ دیگری بستگی به نوع تاثیر آن از حیث مثبت یا منفی در مستعمین دارد (حسین زاده، ۱۳۸۳: ۲۷۴). آنچه در این خصوص باید به آن توجه داشت آن است که هر چند فرد مستعمع (یا نوازنده/سازنده) عامل اصلی تاثیر گذاری موسیقی است، اما خود موسیقی (عناصر موسیقی همچون ریتم و سرعت، سبک موسیقی، تم موسیقی، ترانه ها و کلام موسیقی) نیز دارای تاثیرات مشخصی می باشد. برای مثال به خوبی نشان داده شده است که بین موسیقی رپ (بواسطه استفاده از ترانه های غیر اخلاقی و اجتماعی) و رفتارهای انحرافی مانند خشونت، پرخاشگری و استفاده از مواد مخدر نرم و الکل همبستگی وجود دارد (چن، میلر، روب و وایتر، ۲۰۰۶؛ میراندا و کلیز، ۲۰۰۴؛ مارتین، کلارک و پیس، ۱۹۹۳؛ ولز و هاکنن، ۱۹۹۱؛ هانسنو هانسن، ۱۹۹۰). در موسیقی درمانی نیز عقیده بر این است که تم های روان شناختی موسیقی (ماننده آرامبخش، فرح بخش، هیستریکال، حزین و …) مانند مواد و عناصر غذایی، دارای تاثیرات عمومی و فیزیولوژیک مشخصی می باشند و کم و بیش هر کس را با هر مکانیسم ذهنی و عاطفی تحت تاثیر قرار می دهد. اما اندازه و شدت این تاثیر بستگی به وضعیت سلول های عصبی، سابقه ذهنی و عاطفی و عادت شنونده دارد. به همین دلیل می بینیم یک تم با حالت حزین شنونده ای را در خود فرو می برد و متاثر و گریان می سازد، اما در فرد دیگر همان تم تاثیر اندکی دارد (زاده محمدی، ۱۳۸۴: ص ۱۵۳).
  3. اثرات موسیقی بر افراد علاوه بر دو عامل موسیقی و مصرف کننده موسیقی، به عوامل مکان و میزان مصرف موسیقی نیز وابسته است. برای مثال در حالیکه موسیقی محرک[iii] می تواند باعث افزایش رفتارهای اجتماعی مثبت بیماران آلزایمری گردد (زیو، گرانوت، های، داسا و هیمو[iv]، ۲۰۰۷) همان موسیقی منجر به افزایش رفتاری ضد اجتماعی دانش آموزان مقطع ابتدایی و کاهش عمکلرد آنها در آزمون حافظه شده است (هالام[v]، پرایس[vi] و کتسرو[vii]، ۲۰۰۲) (عامل مکان در موسیقی). به علاوه، هر­چند که استفاده از موسیقی حزین و غمگین می­تواند در بعضی از موقعیت­ها احساس شادی را در افراد برانگیزد (ساچز، داماسیو و حبیبی، ۲۰۱۵) با این حال استفاده بیش از حد تم­های حزین و عادت به آن موجب بدبینی، نا امیدی و لذت از غم­خوارگی و تقویت احساس گناه و افسردگی می گردد (زاده­محمدی، ۱۳۸۴: ۱۶۱) (عامل میزان مصرف موسیقی).

بر اساس آنچه گفته شد، می­ توان نتیجه گرفت که آموزش موسیقی در مدارس از منظر اسلام رد نشده است. تاثیرات موسیقی بر افراد – که در واقع معیار داوری دین اسلام در مورد موسیقی است- از عوامل و متغیرهای بسیاری زیادی تاثیر می پذیرد که از جمله آنها می توان به متغیرهایی چون زمان و مکان استفاده از موسیقی، میزان مصرف موسیقی، متغیرهای مربوط به خود موسیقی مانند سبک موسیقی، تم موسیقی، نوع موسیقی (باکلام و یا بی­کلام)، و متغیرهای مربوط به فرد (مستمع با نوازنده و اجرا کننده موسیقی) مانند آشنایی داشتن و یا نداشتن در موسیقی، ویژگی های شخصیتی همچون درونرا یا برون گرا بودن اشاره داشت.

موسیقی نیازی فیزیولوژیک، ذهنی، احساسی، اجتماعی و فرهنگی در زندگی اسنان است و از طریق این نیازها، ریشه ای گسترده در تار و پود زندگی بشر پیدا کرده است (زاده محمدی، ۱۳۸۴: ۱۱). لذا نباید و به سخنی درست تر، نمی توان موسیقی را از زندگی انسان به طور عام و زندگی کودکان به طور خاص، حذف نمود. بلکه در عوض باید تلاش نمود تا از کارکردهای مثبت موسیقی سود جست و این امر نیازمند درک و فهم موسیقی است و بهترین روش در فهم موسیقی، یادگیری موسیقی است. بر این اساس آموزش موسیقی در مدارس نه تنها لازم بلکه ضروری است.

 

منبع

قاسم تبار، سید نبی الله. (۱۳۹۵). طراحی و اعتبارسنجی الگوی برنامه درسی موسیقی دوره پیش دبستان ایران. رساله دکتری، منتشر نشده، دانشکده روان شناسی و علوم تربیتی، دانشگاه خوارزمی.

 

[۱] . سایت رسمی حضرت آیت الله خامنه ای بخش استفتائات:  http://farsi.khamenei.ir/treatise-content?id=99

[۲] . سایت رسمی حضرت آیت الله هاشمی شاهرودی بخش استفتائات: http://hashemishahroudi.org/fa/pages/search.php

[۳] . stimulative music

[۴] . Ziv, N.

[۵] . Granot,  A.

[۶] . Hai, S.

[۷] . Dassa, A.

[۸] . Haimov, I.

[۹] . Hallam, S

[۱۰] . Price, J.

[۱۱]. Katsarou, G.

نظرات