الگوی مونته سوری در آموزش

الگوی مونته سوری در آموزش

امروزه کمتر کسی را می توان یافت که در حوزه آموزش به کودکان، نام ماریا مونته سوری و الگوی مونته سوری در آموزش را نشنیده باشد. در مقاله رویکردهای برنامه درسی در پیش دبستان به شکلی خلاصه الگوی مونته سوری معرفی شد. در این مقاله  ابعاد گوناگون الگوی مونته سوری مورد بررسی قرار می گیرد. برای آشنایی با زندگینامه مونته سوری اینجا کلیک کنید

به موازات توسعه مهدکودک ها در انگلستان موسسه مشابه دیگری نیز بنام خانه کودکان (casa dei­bambini) در ایتالیا ایجاد شد. دکتر ماریا مونته سوری بنیانگذار این موسسه جدید آموزشی، تلاش می­کرد تا همانند مک میلان، که قبل از وی تشریفات خشک مدارس ابتدایی انگلستان را کنار گذاشته بود، از آموزش سنتی ایتالیا جدا شود. هر چند الگوی مونته سوری جدا از روش آموزش کودکستانی و آموزش در مهدکودک های به وجود آمد ولی شباهتهای جالب توجهی در بین سیستم های این نهادها و نیز درنظرات مشترک و مشهود آنها، بخصوص در مراحل اولیه، به چشم می خورد. مونته سوری در آغاز کار یک پزشک بودو با کودکان عقب مانده سر و کار داشت و وی در حالی که تحت تاثیر کار مربیان کودکان عقب مانده، یعنی افرادی چون سگن قرار گرفته بود به کار گیری و اصلاح بعضی از روشها و وسائل آموزشی آنان را آغاز کرد.

بعد از مدت کوتاهی از کار با کودکان عقب مانده دست کشید و به ایجاد برنامه ای برای آموزش کودکان طبیعی محله های فقیر نشین رم پرداخت. مهدکودک ها و مدارس مونته سوری اصولاً از نظر انتخاب جمعیت تحت پوشش و روشهای پایه ای شبیه به هم بودند. هر دو نهاد با کودکان بی بضاعت سروکار داشتند، هر دو متأثر از کار سگن بودند و هر دو آموزش حسی را به عنوان پیشرفتی مهم در آموزش کودکان تلقی می کردند؛ اما مهد کودک های انگلیسی نهادی گسترده تر محسوب می شد. آنها مسوولیت هایی را در رابطه با جنبه های رشد و کار با والدین بر عهده می گرفتند که در سیستم مونته سوری کمتر به آنها پرداخته می شد. رها شدن از یک رشته عقاید جزم و خشک به مربیان مهدکودک ها این اجازه را داد تا برنامه هایشان را هر چه کامل تر و قابل انعطاف تر کنند و از دانش نوینی که در اختیار داشتند بهره جویند، چه این دانش پاسخگوی خواسته های جدید اجتماعی بود. اما باید گفت الگوی مونته سوری بر محتوا و روش مهدکودک ها تأثیری عمیق داشت (اسپادک[۱]، ۱۳۹۴).

الگوی مونته سوری در آموزش

نخستین خانه کودک در ۶ ژانویه ۱۹۰۷ در رم، خیابان مارسی سن لورنزو (Via dei dei marsai san lorenzo)، شماره ۵۸، باز شد. مونته سوری از همان آغاز واکنش های کودکان را به محیط جدید خود، بدون داشتن هیچ گونه پیش زمینه ذهنی از رویدادهای احتمالی، بررسی کرد. این بررسی فرصت هایی برای درک بهتر کودکان و مواد آموزشی فراهم آورد، که ما امروزه آن را «پژوهش عمل نگر» می خوانیم. او مواد آموزشی را با توجه به نوع کاربردی کودکان تغییر داد و آن ها را برای استفاده کودکانی که دچار مشکلات یادگیری نیستند، مناسب سازی کرد. مشاهده های مونته سوری نگرش او به سرشت کودکان را گسترش داد و بنیان کشف ها و نواوری هایی شد که در کتاب نخست خود با عنوان روش مونته سوری که در سال ۱۹۱۲ در رم چاپ شد، درباره آن ها توضیح داد. در این کتاب، مونته سوری کودکان را چنین توصیف می کند:

* می توانند برای مدت طولانی تمرکز کنند.

* از تکرار و نظم لذت می برند.

* از آزادی حرکت و انتخاب لذت می برند.

* فعالیت های هدفمند را دوست دارند (به کار بیش از بازی علاقه مندند).

* خود جوش هستند، رفتارهایی دارند که نه به مجازات نیاز دارد و نه به پاداش.

* از سکوت و هماهنگی محیط لذت می برند.

* دارای عزت نفس اند و خویشن دار هستند.

* می توانند خواندن و نوشتن بیاموزند.

این کشف ها مونته سوری را به این باور رساند که چنین ویژگی هایی نشان دهنده گنجایش انسان بودن هستند. او از این نظریه پشتیبانی می کرد که همه کودکان باید در محیط رشد مناسب که رشد و پیشرفت طبیعی آن ها را آسان تر کند، فرصت «ابزار وجود» داشته باشند (هولت، ۱۳۹۵). شرایط ذیل از جمله شرایط لازم برای ورود به این خانه است :

– همه کودکان ۳-۷ سال در این مدرسه پذیرفته می شوند.

– والدینی که مایلند از مزایای این مدرسه استفاده کنند، هیچ مبلغی نمی پردازند و فقط مقررات ذیل را بپذیرند:

الف- کودکانشان را در زمان مقرر و با پوشاک و بدن تیز به مدرسه بفرستند و کودکشان یک پیش بند مناسب نیز به همراه داشته باشد.

ب- ارزش و احترام اداره کننده و همه کسانی را که به نوعی در رابطه با مدرسه همکاری دارند، داشته باشند و با اداره کننده نیز در مورد آموزش کودکان خود تماس برقرار کنند.

مادران باید دست کم یک بار در هفته با اداره کننده صحبت کنند و به او اطلاعاتی در مورد زندگی خانوادگی کودکان بدهند و در مقابل، نصایح آموزشی را از معلم دریافت کنند. کودکانی از مدرسه اخراج می شوند که:

الف- با لباس کثیف و بدان آلوده به مدرسه بیایند؛

ب- اصلاح ناپذیری باشند؛

ج- والدینشان به افراد و کارکنان مدرسه احترام نگذارند یا با اعمال نامناسب خود کارهای آموزشی موسسه را تخریب کنند (مفیدی، ۱۳۹۳).

از دیگر خصوصیات خانه های کودکان این است که اداره کننده همیشه مطابق خواست مادران عمل می کند، او ملزوم به زندگی در خانه ها و نمونه فردی آموزش دیده برای ساکنان خانه هاست. دراین مدرسه علاوه بر نظارت بر رشد فیزیکی، رشد آموزشی و اجتماعی کودکان نیز مورد نظر است (مفیدی، ۱۳۹۳).

2 300x169 - الگوی مونته سوری در آموزش

برای دیدن این فیلم اینجا کلیک کنید

الگوی مونته سوری براساس نظریات او درباره رشد کودک شکل گرفته است. مونته سوری معتقد بود دوران کودکی فرصت بسیار مناسبی برای یادگیری است چرا که کودکان به سهولت بیشتری می توانند یاد بگیرند. وی براساس این اندیشه محیطی را پدید آورد که با استفاده از فعالیت ها و وسایل ویژه، نیازهای کودکان را در سه دوره اساسی و اولیه رشد برآورده می نمود (ماکزیم، ۱۹۸۰، ص ۷):

۱- دوره آموزش حرکتی یا تجارب عملی زندگی،

۲- دوره آموزش حسی یا تربیت حواس،

۳- دوره آموزش مهارت های تحصیلی و مدرسه یا آموزش خواندن و نوشتن

۱- دوره آموزش حرکتی.این دوره از نظر مونته سوری دوره ای است که سبب به وجود آوردن تعادل بدنی، راه رفتن و همچنین ایجاد هماهنگی لازم بین دیگر حرکات بدنی کودک می شود و به همین دلیل فعالیت هایی را برای جهت دادن اینگونه تجارب تدارک دیده است. مونته سوری لباس پوشیدن و در آوردن (مراقبت های شخصی) را به عنوان اولین گام در مراقبت از کودک می دانست (مونته سوری، ۱۳۵۰، نقل از مفیدی، ۱۳۹۳).

۲- دوره آموزشی حسی یا تربیت حواس. فعالیت های حسی، فعالیت هایی هستند که کودک را با محیط خارج مربوط می سازند و باعث می شوند که طفل به وسیله تمرین های همیشگی مبتنی بر مشاهده، مقایسه و حس تشخیص، قوای عقلانی و ذهنی خود را پرورش دهد. شهرت مونته سوری در طراحی وسایل و ابزارهای آموزشی جهت تقویت حواس است. وی با این زیر بنای فکری که حرکت، دست کاری و تربیت حواس مختلف، استعداد فکری را رشد می دهد، وسایلی را ابداع کرد که هم کودک می توانست با آن ها مستقلاً به فعالیت و بازی بپردازد (اصل خودگردانی) و هم می توانست به خطاهای خود پی برده و خود را اصلاح کند(اصل اصلاح خود[۲]) (مفیدی، ۱۳۹۳).

سوری2 300x169 - الگوی مونته سوری در آموزش

ابزار کمک آموزشی که مونته سوری طراحی کرد و آن ها را ساخت، انرژی هدفمند، سازمان یافته و مرحله بندی شده است. یعنی هر وسیله یک هدف اصلی را دنبال می کند. اما این انعطاف را نیز دارد که کودک از آن استفاده های مختلف می کند و یا مهارت های گوناگونی را بیاموزد. در عین حال این ابزار هر کدام شیوه های استفاده مشخصی دارد. در مسیر آموزش مربی سعی می کند که شیوه ی استفاده از ابزار را به کودک آموزش دهد تا بتواند در انجام آن توانمند شود. از طرف دیگراین ابزار گام به گام کودک را هدایت می کند تا بتواند به مهارت پای دست یابد. بدین معنی که هر وسیله معمولاً پیش نیازی دارد و در عین حال همان وسیله پیش نیازی برای وسیله ی بعدی است. کودک تا کار با وسیله های ابتدایی را یاد نگیرد، نباید وسیله های پیچیده تر را در اختیار او قرار داد. به همین دلیل با یک برنامه ی منظم و در زمان مشخص هر وسیله در اختیار کودک قرار داده می شود (یوسفی، ۱۳۹۵).

۳- دوره آموزش مهارت های تحصیلی یا خواندن و نوشتن. آخرین مرحله از الگوی مونته سوری شامل یادگیری مهارت های آموزشی و تحصیلی است. مونته سوری عقیده داشت، هنگامی که کودکان تجارب اولیه مناسب را با استفاده از وسایل حسی کسب کنند، به نحو بهتر آماده گذر از مرحله حسی به مرحله درونی کردن اندیشه ها می شوند (مفیدی، ۱۳۹۳).

الگوی مونته سوری در نیمه اول دهه ۹۰ میلادی خیلی مورد توجه کارشناسان آمریکایی قرار نگرفت. با این که در اروپا مراکز مختلفی سعی کردند که به دیدگاه های او توجه کنند و حتی یونسکو نیز به طور ویژه دیدگاه مونته سوری را به ویژه در زمینه ی صلح در برنامه های آموزشی ترویج می کرد، اما توسعه مراکز مونته سوری حداقل در زمان حیات او خیلی خوب نبود. از دهه ی ۷۰ میلادی گروهی از طرف داران او سعی کردند که نظریات او را تعدیل کنند و یا حتی روز آمد کنند. به طوریکه از دهه ی ۸۰ میلادی مراکز گوناگونی در آمریکا و سپس در انگلستان سعی کردند که براساس الگوهای آموزشی او کار خود را پیش ببرند.

از دهه ی ۸۰ میلادی تعداد مهدهای کودک، دبستان ها و سپس دبیرستان های مونته سوری رو به گسترش یافت. مراکز گوناگونی در آمریکا و انگلستان سعی کردند که شیوه های کار در نظام مونته سوری را آموزش دهند. در حال حاضر قوی ترین مراکز تربیت معلم براساس الگوی مونته سوری در انگلستان قرار دارد و دوره های مختلف روش های کار آموزش داده می شود (یوسفی، ۱۳۹۵).

مقالات مرتبط:

• آشنایی با زندگینامه مونتسوری
• رویکرد آموزشی خواهران مک میلان در آموزش به کودکان
• دیدگاه فرهنگی-تاریخی ویگوتسکی در حوزه تربیت اوان کودکی (پیش از دبستان)
•  ماهیت و مفهوم چارچوب برنامه درسی پیش از دبستان (اوان کودکی)
•  رویکرد بانک استریت در تربیت اوان کودکی: آشنای با دیدگاه لوسی اسپراگ میچل
•  الگوی های اسکوپ
•  برنامه درسی خلاق در پیش دبستان:تاریخچه، مبانی نظری و ویژگیها
•  روش مناسب به لحاظ تحولی (DAP) در آموزش به کودکان
• رویکردهای برنامه درسی در پیش دبستان: شش رویکرد مهم

[۱] . Spodak, B

[۲]– self correcting

نظرات