برنامه درسی کودکان نوباوه و نوپا و تفاوت آن با برنامه درسی پیش دبستان

برنامه درسی کودکان نوباوه و نوپا و تفاوت آن با برنامه درسی پیش دبستان

یکی از آسیب های اصلی آموزش و پرورش پیش از دبستان (تربیت اوان کودکی) در ایران، عدم توجه به سالهای آغازین زندگی کودک و در نتیجه نبود برنامه درسی مدون و جامع برای آموزش این گروه از کودکان است. از این رو، قبل از پرداختن به اساس و منطق دسته بندی برنامه درسی در دو بخش صفر تا سه سال (کودکان نوباوه و نوپا) و سه تا شش سال (پیش دبستان)، به طور خلاصه به تبیین اهمیت سه سال اول زندگی و ضرورت آموزش و مداخلات زود هنگام در رشد و تحول این گروه از کودکان می پردازیم.

اهمیت سه سال اول زندگی در رشد و یادگیری کودکان 

سه سال اول زندگی، دوران رشد سریع مغز است. بخش چشمگیری از رشد و تحول مغز در انسان در نتیجه تعاملات افراد با محیط رخ می دهد (گیاک، ۲۰۰۹). مطالعات درباره تاثیر محیط غنی بر ساختار مغز نشان می دهند که تجاربی که به لحاظ تحولی متناسب با نیازها، توانایی و علائق کودکان خردسال هستند، می توانند رشد شناختی را ارتقاء بخشند(موزیر، ۲۰۱۳). در واقع، مغز کارکردهای خود را در واکنش مستقیم نسبت به الگو و شدت محرک حسی و ادارکی که در محیط اطراف آن رخ می هد، رشد و سازمان می بخشد. متخصصان علوم اعصاب معتقدند نقش تجارب و مداخلات زودهنگام در رشد و تحول مغز به مراتب بیشتر از عامل وراثت است (فوگل، کینگ و شنکر، ۲۰۰۹).

رشد مغز کودکان نوباوه و نوپا

تا پایان سه سالگی ۹۰ درصد از رشد مغز (زالاویتس و پری، ۲۰۱۱) و ۵۰ درصد از یادگیری انسان (موزیر، ۲۰۱۳) اتفاق می افتد و علیرغم اینکه برخی از توانایی های مغز در طول زندگی باقی می ماند، با این حال شواهدی وجود ندارد که نشان دهد محرومیت در سه سال اول زندگی می تواند در سال بعد جبران شود. بنابراین کاملاً روشن است که فعالیت مغزی در سه سال اول، بی نهایت در رشد وتحول انسان مهم است (بارت، مزگیتا، اوکسنر و گروس، ۲۰۰۷). این یافته ها حاکی از آن است که سلامت روان کودک به کیفیت ارتباطاتی مرتبط است که کودک در محیط خود با بزرگ سالان تجربه می کند (موزیر، ۲۰۱۳).

تفاوت برنامه درسی کودکان نوباوه و نوپا و با برنامه درسی پیش دبستان

علیرغم وجود تشابهات بین برنامه درسی کودکان نوپا و نوباوه (صفر تا سه سال) و کودکان بزرگتر (سه تا شش سال)، بین آنها تفاوت های با اهمیتی وجود دارد. اگر بخواهیم به شکلی کوتاه به بیان ویژگی های متمایز کننده برنامه درسی کودکان نوپا و نوباوه بپردازیم، در یک جمله باید گفت ” برنامه درسی کودکان نوپا و نوباوه یک آموزش و مراقبت مبتنی بر احترام، ارتباط و پاسخگویی (مسئولیت پذیری) است” (گونزالس منا و ایر، ۲۰۱۴). در ادامه به توضیح بیشتر می پردازیم.

همانگونه که نظریه پردازانی چون مازلو و اریکسون اشاره می کنند، بی توجهی به نیاز کودک به احساس اعتماد و امنیت در سال های نخست زندگی ، آسیب های جبران ناپدیری را برای رشد و بالندگی کودک به دنبال خواهد داشت. کودکان نوپا و نوباوه بدون داشتن امنیت و روابط عاطفی قوی با مربی/مرقب خود، علیرغم آشنایی با محیط اطراف شان، نمی تواند با اطمینان به مشاهده و کشف در آن بپردازند. از این رو، حضور همیشگی مربی/مراقب در مقابل چشمان کودک، ضروری است. در واقع رویکرد برنامه درسی برای این کودکان باید مبتنی بر “ایجاد ارتباط و احترام” باشد (برگان، رید و تورلی، ۲۰۰۹؛ ). بر این اساس بسیاری از متخصصان ترجیح می دهند تا در حوزه کار با کودکان نوپا و نوباوه به جای استفاده از واژه “مربی” یا “مراقب” از اصطلاح “مربی/مراقب” استفاده کنند تا تاکید کنند که در طراحی و اجرای برنامه های مربوط به این گروه از کودکان، باید بر هر دو بٌعد آموزش و مراقبت، توجه نمایند. از طرفی، برنامه درسی برای کودکان نوپا و نوباوه تنها فراهم ساختن مجموعه ای از تجارب یادگیری از پیش طراحی شده نیست، بلکه برنامه درسی کودکان نوپا و نوباه باید یک “برنامه درسی پاسخگو” نیز باشد؛ برنامه درسی که اولاً بر مشاهده دقیق علائق و نیازها یکایک کودکان تاکید دارد و دوماً محیطی برای یادگیری طراحی می کند که حامی “یادگیری خودآغازگر کودک” است (اسویم، ۲۰۱۷). به عبارت دیگر، برنامه درسی برای کودکان صفر تا سه سال عبارت است از “هر چیزی که در طول روز برای کودکان نوپا و نوباوه رخ می دهد: تجارب یادگیری برنامه ریزی شده و مراقبت های روزانه”. برنامه درسی کودکان نوپا و نوباوه باید تجارب تعاملی و پویایی باشد که مبتنی بر احترام و پاسخگویی به علائق، کنجکاوی، انگیزه های کودک و همچنین نگرانی های و اهداف خانواده کودک است (اسویم، ۲۰۱۷).

در مقام جمع بندی این بخش می توان گفت که توجه بر هر دو بٌعد آموزش و مراقبت؛ تأکید بر محیطی ایمن، گرم، قابل اعتماد و مبتنی بر تعامل و ارتباط عاطفی؛ و در نهایت، طراحی و اجرای فعالیت­ها و تجارب یادگیری مبتنی بر علائق و نیازهای فردی هر یک از کودکان، از مهمترین فاکتورهایی است که برنامه درسی کودکان نوپا و نوباوه (کودکان صفر تا سه سال) را از برنامه درسی کودکان بزرگتر (سه تا شش سال) متمایز می سازد.

مبنای علمی تفاوت برنامه درسی کودکان نوباوه و نوپا و با برنامه درسی پیش دبستان

مبنای علمی تفاوت برنامه درسی کودکان نوباوه و نوپا و با برنامه درسی پیش دبستان رویکرد DAP است که در ادامه به طور خلاصه معرفی می شود

روش مناسب به لحاظ تحولی (DAP) رویکردی برای آموزش به کودکان است که مبتنی بر پژوهش های انجام شده در خصوص نحوه تحول و یادگیریِ کودکان خردسال و همچنین تعلیم و تربیت موثرِ کودکان خردسال می باشد. چارچوب آن به منظور ارتقاءِ یادگیری و تحول بهینه کودکان خردسال طراحی شده است. این رویکرد در برنامه درسی  و آموزش کودکان خردسال مبتنی بر سه اصل اساسی است:

اصل اول: داشتن اطلاعات در مورد تحول و یادگیری کودک. دانستن اینکه در هر بازه سنی و در هر مرحله تحولی کودکان خردسال، معمولاً چه اتفاق هایی می افتد، اهمیتی حیاتی دارد. بر اساس پژوهش ها، این دانش به ما کمک می کند که مشخص کنیم کدام تجارب برای یادگیری و تحول کودکان بهترین تجارب هستند.

اصل دوم: داشتن اطلاعات در مورد اینکه چه چیزی به لحاظ فردی مناسب است. چیزی که ما در مورد کودکان به­طور خاص می دانیم به ما کمک می کند که برای هر کودک به صورت فردی آموزش و مراقبت های لازم را فراهم کنیم. با مشاهده پیوسته بازی و تعامل کودکان با محیط فیزیکی و دیگران، می توانیم در مورد علایق، توانایی ها، و پیشرفت تحولی تک تک کودکان شناخت کافی کسب کنیم.

اصل سوم: داشتن اطلاعات در مورد آنچه که به لحاظ فرهنگی مهم است. ما باید تلاش کنیم که خانواده های کودکان را شناخته و درمورد ارزش ها، انتظارات، و عواملی که زندگی آنها در خانه و جامعه را شکل می دهند، بیاموزیم. این اطلاعات زمینه ای، به ما کمک می کنند که تجاربِ یادگیری معنادار، مرتبط و حاکی از احترام برای تک تک کودکان و خانواده های آنها فراهم کنیم (انجمن ملیِ آموزش کودکان خردسال، ۲۰۱۸).

چنانچه اشاره شد این رویکرد مبتنی بر نظریه های و پژوهش های متعدد در حوزه تحول و یادگیری کودکان می باشد. در طراحی و تدوین برنامه درسی ، ضمن توجه به این سه اصل محوری، از نظریه های متعددی استفاده شد تا تحول و یادگیری اثربخش کودکان را به بهترین شکل ممکن تحقق بخشد.

یکی از مهمترین تلویحات روش مناسب تحولی (DAP) در آموزش به کودکان، لزوم توجه به پیوستار رشدی و تحولی کودکان در طراحی فعالیت ها و تجارب یادگیری است. بر این اساس؛ برنامه درسی اوان کودکی باید دارای دو بخش اصلی باشد: ۱) برنامه درسی کودکان صفر تا سه سال، ۲) برنامه درسی کودکان سه تا شش سال.

منبع: قاسم تبار، سید نبی الله. (۱۳۹۵). طراحی و اعتبارسنجی الگوی برنامه درسی موسیقی دوره پیش دبستان ایران. رساله دکتری، منتشر نشده، دانشکده روان شناسی و علوم تربیتی، دانشگاه خوارزمی

 

مقالات مرتبط:

• دیدگاه فرهنگی-تاریخی ویگوتسکی در حوزه تربیت اوان کودکی (پیش از دبستان)
• کاربرد نظریه اریکسون در آموزش اوان کودکی (پیش از دبستان)
• نظریه رشد و تحول شناختی پیاژه و کاربرد آن در برنامه درسی پیش از دبستان
 روش آموزشی والدورف در تربیت اوان کودکی: تاریخچه، مبانی و اصول

 ماهیت و مفهوم چارچوب برنامه درسی پیش از دبستان (اوان کودکی)
•  رویکرد بانک استریت در تربیت اوان کودکی: آشنای با دیدگاه لوسی اسپراگ میچل
  الگوی مونته سوری در آموزش

• رویکرد آموزشی رجیو امیلیا در تربیت اوان کودکی
•  الگوی های اسکوپ
•  برنامه درسی خلاق در پیش دبستان:تاریخچه، مبانی نظری و ویژگیها
•  روش مناسب به لحاظ تحولی (DAP) در آموزش به کودکان
• رویکردهای برنامه درسی در پیش دبستان: شش رویکرد مهم

نظرات