پیش دبستان

مبانی و اصول آموزش و پرورش پیش دبستان

در این مقاله به طور خلاصه به بیان مبانی و اصول آموزش و پرورش پیش دبستان می پردازیم.

بخش اول: مبانی آموزش و پرورش پیش دبستان

اصول و روش هایی که در تعلیم و تربیت مورد استفاده قرار می گیرند، از مبانی مختلفی سرچشمه می گیرند. انواع و اقسامی برای این مبانی می توان در نظر گرفت؛ همچون اقتصادی، جامعه شناختی، روان شناختی، و فلسفی. هر یک از این دانشها، واقعیتهایی را درباره انسان و جهانی که او در آن می زید، آشکار می سازند و آنگاه با نگاهی به این واقعیت ها، از سویی، و به اهداف تعلیم و تربیت، از سوی دیگر، می توان به استنتاج اصول و روشهایی برای تعلیم و تربیت پرداخت (باقری و باقری، ۱۳۹۰). بر این اساس ابتدا مبانی فلسفی و اعتقادی، جامعه شناسی و روان شناسی آموزش و پرورش پیش دبستان ارائه خواهد شد و سپس بر اساس آنها اصول آموزش و پرورش پیش دبستان و در نهایت مؤلفه های مدل تربیتی آموزش و پرورش پیش دبستان یعنی اهداف، محتوا، روش های تدریس و ارزشیابی بیان می شود

مبانی آموزش و پرورش پیش دبستان

مبانی فلسفی و اعتقادی آموزش و پرورش پیش دبستان

در شناخت و تربیت کودکان نمی توان صرفاًبر یافته های روان شناسی اکتفا نمود، بلکه ضروری است با تحلیل فلسفی و اعتقادی به کودک نگریست و او را مورد بررسی قرار داد. در حقیقت معیار علمی و تجربی این قابلیت را ندارند که ابعاد فطری و اضلاع شخصیتی کودک را بنمایانند و مبانی قوی و قابل اعتماد ایجاد کنند. هر چند نمی توان خود را از علمی مستغنی دید، ولی کافی دانستن آن نیز در تحلیل ویژگی های وجود انسان عقلانی نیست.

روح و روان کودک لوح سفید نیست که در آن هر چیزی نگارش شود بلکه لوح مکتوب است که در آن خدای متعال خیلی چیزها را از پیش نوشته است. نوشته خدا همان فطرت است. کسی نمی تواند این نوشته الهی را از صفحه دل کودک پاک کند. هر کس تلاش کند که فطرت را پاک کند، خودش پاک و محو می شود. انسان دارای فطرت الهی است م با رشد استعدادهای فطری می تواند به مراتب بالای کمال و جانشینی الهی در زمین برسد. این قابلیت منحصر آدمی در دوره کودکی به طور بالقوه وجود دارد که از طریق تربیت و با استفاده از برنامه درسی مناسب با رشد کند. ویژگی هایی مانند خداگرایی، حقیقت جویی، تعقل، درک وفای به عهد، حبّ ذات، صدق و راستی، ابتکار و نوآوری، زیبایی گرایی، اختیار و اراده، از جمله استعدادهای ذاتی است که هر کدام برای پرورش، به شرایط مناسب و مطلوب احتیاج دارد (ملکی،۱۳۹۰ ص ۳۷). رابطه فطرت و طبیعت نیز موضوع مهمی است که باید در آن اندیشید. علاوه بر فطرت، مجموعه ای از نیازها و خصوصیات طبیعی در انسان است که در این بعد با سایر حیوانات تا حدود زیادی وجه اشتراک دارد. ضع مطلوب ان است که در اثر تربیت صحیح، طبیعت تحت مدیریت فطرت قرار گیرد تا پرورش انسانی و اصلی انسان آسیب نبیند. چنانچه طبیعت توانایی بالاتر پیدا کند و بر فطرت غلبه یابد، مشکلات اساسی در تربیت صحیح کودک بوجود می آید. در دوره کودکی، طبیعت فعالیت درد، ولی فطرت به طور کامل بالقوه است. عبور دادن تدریجی او از طبیعت گرایی به فطرت گرایی، یکی از عملگردهای بسیار ظریف تعلیم و تربیت است. پذیرش کامل طبیعت کودک، حفظ پوسته (طبیعت)، و پرورش هسته (فطرت) باید طوری صورت گیرد که نه طبیعت او آسیب ببیند و نه در طبیعت گرایی متوقف شود و رشد نکند (گرامابی و همکاران، ۱۳۹۴).

مبانی جامعه شناختی آموزش و پرورش پیش دبستان

شناخت پیامدهای اجتماعی تعلیم وتربیت به ویژه رشد و تربیت اجتماعی فرزندان جامعه از جمله وظایف بسیار ضروری برنامه ریزان از دیدگاه جامعه شناسی است. در صورت عدم شناخت و آگاهی مربیان و متولیان امر تعلیم و تربیت کودک از این دسته از مسائل، امکان دارد اهداف و محتوای تربیتی با نیازها و مسائل اجتماعی تعارض و ناهمخوانی داشته باشد و این امر موفقیت تعلیم و تربیت کودکان را کاهش می دهد (یار محمدیان، ۱۳۹۴ ص ۱۰۵). در واقع اینکه کودکان خرسال چه چیزی را می آموزند و چطور این یادگیری رخ می دهد به نوع درگیر شدن جامعه با ایده ها، دانش ها و شیوه هایی که به پیش برده می شوند، وابسته است. نوشته های اخیر بطور موثری نظریه ی فرهنگی-تاریخی و رویکردهای آموزش انتقادی را برای برنامه درسی ادغام کرده اند تا بتوانیم دریابیم که چطور کودکان محصولی از جامعه و فرهنگی هستند که در آن پرورش پیدا می کنند و اینکه تحول و یادگیری ممکن است بر اساس تجارب، ارزش ها و ادراک هایی که هر جامعه فراهم می کند، دارای خط سیرهای متفاوتی، باشد. موقعیت اجتمای یک کودک وابسته به جامعه و بافت فرهنگی است که کودک در آن زندگی می کند. بافت های متفاوت فرهنگی، شرایط اجتماعی خاصی را کانون توجه قرار می دهند،که به نوبه خود کودکان را در موقعیتی قرار می دهند که بطور فعال درگیر شیوه های خاص یادگیری و مشارکت داشتن در جوامع خود شوند (فلیر، ۲۰۱۳ ص ۱۶۱). اگر قرار است برنامه های تربیتی مدارس در شکوفایی توانایی ها و بهتر کردن زندگی مثر واقع شود، باید برنامه آن متناسب با زمان، مکان و سایر شرایط اجتماعی باشد. اشتباه است اگر تصور شود که شرایط اجتماعی در هر حال ثابت و مثل ماه ها و سال های گذشته خواهد بود. از این رو، رئوس کلی برنامه مدارس (از جمله دوره پیش دبستان) باید بر حسب نیاز جامعه و یادگیرنده که در آن زندگی می کند تعیین شود که آن هم مستلزم توجه بیشتر هم به واقعیت های طمان معاصر است و هم توجه بیشتر به هماهنگی و سازگاری با تغییرات و تقاضای هزاره سوم. بیشتر مشکلاتی که مدارس ما با آن روبرو می شوند ناشی از عدم توجه به نوع و شرایط دنیایی است که در آن زندگی می کنیم. اکنون این تصور که روندهای اجتماعی بر وظایف اساسی مدرسه تاثیرگذار است، در طول حداقل سه دهه اخیر مورد پذیرش مسئولان کشور قرار گرغته است (تقی پور ظهیر، ۱۳۸۷ ص ۴۴).

مبانی روان شناسی آموزش و پرورش پیش دبستان

دانستن مبانی و اطلاعاتی در مورد رشد و شخصیت کودکان و تعاریف یادگیری و مؤلفه های آن بر انتخاب و سازماندهی تجربیات و فعالیت های یادگیری کودکان تاثیر دارد. بسیاری از مشکلات آموزشی و افت تحصیلی که دست به گریبان نظام آموزشی است، ناشی از عدم شناخت مربیان و مسئولینو مجریان برنامه های آموزشی از مبانی روان شناختی، مفهوم یادگیری و عدم بررسی دقیقه نظریه های یادگیری است (یارمحمدیان، ۱۳۹۴ ص ۷۷). از جمله موضوعاتی که باید در بخش مبانی روان شناسی  آموزش تربیت کودکان به آنها اشاره داشت می توان از ویژگی های رشدی و تحولی کودکان، ویژگی ها شخصیتی کودکان، تفاوت های فردی کودکان، یادگیری و سبک های یادگیری کودکان؛ محیط مناسب برای یادگیری کودکان و سنجش و ارزشیابی از کودکان یاد کرد. در هر یک از این حوزه، روان شناسان نظریه و تلویحات متعددی را برای تعلیم وتربیت کودکان ارائه داده اند. از مهمترین نظریه های روان شناسی مربوط به یادگیری، رشد و تحول کودکان می توان به نظریه های پیاژه، ویگوتسکی، گاردنر، برونر، آزوبل، اریکسون، مازلو، بالبی و … اشاره کرد.

اصول آموزش و پرورش پیش دبستان

اصول آموزش و پرورش پیش دبستان

بر اساس مبانی آموزش و پرورش پیش دبستان، اصول زیر را می توان برای این دوره تعریف و تعیین نمود:

دوره پیش دبستان بخشی از ساختار نظام رسمی آموزش و پرورش جهموری اسلامی ایران است. بر این اساس ضروری است تا تمامی اجزا و عناصر برنامه درسی و تربیتی مبتنی بر مبانی توحیدی و اصول و ارزش های ناب محمدی (ص) باشد. این اصل بر سایر اصول نیز حاکم می باشد.

  در آموزش به کودکان پیش دبستان نمی توان و نباید حوزه های رشدی (شناختی، عاطفی، اجتماعی، معنوی، جسمانی) و حیطه های یادگیری (ریاضی، علوم، مطالعات اجتماعی، هنر و زیبایی شناسی و …) را به طور جداگانه و تکه تکه شده آموزش داد. حوزه‌های تحولی (جسمانی، معنوی، شناختی، عاطفی- اجتماعی) در هم تنیده می باشند و کودکان بسیاری از مفاهیم و مهارت‌های را به صورت هم‌زمان می‌آموزند. لذادر آموزش به کودکان پیش دبستان باید به شکل تلفیقی عمل نمود؛ کودکان از طریق انجام فعالیت ها به شکل بازی و فعالیت های هنری، یاد می گیرند و تحول می یابند. ﺗﻠﻔﯿﻖ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎی ﮐﻮﺷﺶ ﺑﺮای اﯾﺠﺎد ارﺗﺒﺎط، اﺗﺼﺎل و ﻧﻬﺎﯾﺘﺎً ﯾﮑﭙﺎرﭼﮕﯽ در ﺗﺠﺮﺑﯿﺎت ﯾﺎدﮔﯿﺮی کودکان در حوزه های متعدد سواد (ریاضی، علوم، مطالعات اجتماعی، سوادآموزی، هنر و زیبایی شناسی، فناوری و …) اﺳﺖ (کاپل و بریدکمپ، ۲۰۰۹، ص ۱۶۱).

  کودک یک کل است و دارای ابعاد متعددی است. لذا در آموزش و پرورش پیش دبستان باید باید به شکل برابر به تمامی جنبه های رشد و تحول کودک جسمانی، معنوی، شناختی، عاطفی- اجتماعی) توجه داشت تا به جای تربیت کودک تک بعدی، “کل کودک[۱]” را پرورش دهیم. تحقق رشد همه جانبه کودکان مستلزم آن است که محتوا (و فعالیت های یادگیری)، متنوع و متفاوت باشد، به گونه ای که زمینه رشد کودکان در تمامی جنبه های شناختی، عاطفی، اجتماعی و جسمانی فراهم را سازد (نودینگز[۲]، ۲۰۰۵).

  هدف اصلی سنجش کودکان باید حمایت از یادگیری کودکان باشد لذا در سنجش کودکان باید ضمن عدم استفاده از شیوه های سنتی نمردهی، توجه به تمامی جنبه های رشد و تحول کودکان، و همچنین تفاوت های فردی کودکان، به صورت فرایندی و از طریق روشهای مختلفی چون فهرست وارسی، کار پوشه و واقع ­نگاری صورت گیرد.

  برنامه آموزشی در دوره پیش دبستان با پیشرفت دانش و مهارت های روز تناسب داشته باشد. محتوای برنام های اموزشی باید با دانش و تکنولوژی نوین هماهنگ باشد

  محتوا و فعالیت های یادگیری که برای کودکان پیش بینی می شود باید به لحاظ رشدی و تحولی با توانایی های شناختی و یادگیری کودکان همسو و هماهنگ باشد(فولاری، ۲۰۱۵ ص ۲۳).

•  کودکان از لحاظ نیازهاو توانایی های ذهنی، شخصبت، تجربیات یادگیری، فرهنگ، روش های آموختن، سبک و سرعت یادگیری، آمادگی، علاقه و انگیزش نسبت به کسب دانش و انجام فعالیت ها با هم تفاوت دارند (سیف، ۱۳۹۳ ص ۲۵۸؛ داچ، ۲۰۱۰ ص ۱۲). لذا فعالیت ها و فرصت هایی که توسط مربی ایجاد می شود باید بر مبنای این تفاوت ها باشد. همچنین مربیان باید این توانایی و اختیار را داشته باشند که با توجه به تفاوت ها به فعالیت بپردازند و انتظارات خود را بنا بر این تفاوت ها تنظیم کنند (ملکی، ۱۳۹۰ ص ۶۵). لذا برنامه های آموزشی مراکز پیش دبستان باید به صورت غیرمتمرکز و بومی طراحی شود؛ یعنی بر اساس فرهنگ و محیط زندگی کودک.

  فضا و محیط های داخلی و فضای باز مراکز پیش دبستان به طور خاص در یادگیری و به طور کل در تربیت کودکان از اهمیت ویژه ای برخوراد است. محیط های با کیفیت در دوره پیش دبستان محیط هایی هستند که کودک محور می باشند. محیط های کودک محور محیط هایی هستند که با مراحل تحول، نیازهای ایمنی و هویت فرهنگی کودکان خردسال منطبق هستند (دیور و فالکنر، ۱۳۹۲، ص ۳۸۳).

  برنامه آموزشی در دوره پیش دبستان باید منطم، انعطاف پذیر و متنوع باشد. مربی با تنظیم برنامه بر اساس نیاز کودکان و با توجه به علاقه خستگی ناپذیری آنان، برنامه ای منظم و انعطاف پذیر طراحی می کند. برنامه منظم به کودک احساس ایمنی و امنیت می دهد، انعطاف پذیری برنامه ها تفاوت های فردی آنها را در نظر می گیرد و تنوع برنامه ها، باعث برانگیختن علاقه وانگیزه در انها می شود و فرصتی برای کسب تجربه ها گوناگون توسط آنها می شود

  برنامه آموزشی کودکان باید به جای انتقال صرف اطلاعات و حقایق علمی، مهارت های تفکری (خلاقیت، تفکر انتقادی، حل مسئله) و پژوهشگری (استدلال کردن، تبیین کردن، طبقه بندی کردن، مشاهده کردن و …) را به کودکان بیاموزد (هیسون[۳]، ۲۰۰۸ ص ۱۱). فراهم آوردن امکان تجزیه و تحلیل و نه تقلید برای کودکان؛ فراهم آوردن اندیشه ورزی و کشودن باب فلسفه برای کودکان؛ تشویق کودکان به بررسی همه جانبه یک موضوع؛ فراهم کردن فرصت پرسشگری برای کودکان؛ عجله نکردن در اموزش؛ فراهم کردن فرصت تفکر و نقد کردن به کودکان، از جمله ملزومات تربیت و پرورش تفکر در کودکان است.

  نقش مربی باید تنها تسهیل گریِ (فعال) و هدایت جریان رشد و یادگیری کودکان است. مربی با طراحی فعالیت های فردی و گروهی و فراهم کردن فضا یادگیری و مواد آموزشی مورد نیاز، کودک را در مسیر رشد و یادگیری قرار می دهد

• توجه به عنصر خانواده، یکی از اصول مهم در الگو تربیتی پیش از دبستان است. اگر کودک در برنامه های تعلیم و تربیت دوره پیش از دبستان از اولویت نخست برخوردار است، والدین از اولویت ثانویه برخوردارند. والدین نخستین مربیان کودک هستند و به مسئولیت اساسی خود در رشد کودکانشان همچنان ادامه می دهند. بنابراین والدین و مربیان باید برای رشد و یادگیری هرچه بیشتر کودکان با یکدیگر تعامل و همکاری داشته باشند. مراکز پیش دبستان باید خانواده ها را با روش های مختلف والدین را در فعالیت های آموزشی و تربیتی کودکان شرکت دهند

منبع: قاسم تبار، سید نبی الله. (۱۳۹۵). طراحی و اعتبارسنجی الگوی برنامه درسی موسیقی دوره پیش دبستان ایران. رساله دکتری، منتشر نشده، دانشکده روان شناسی و علوم تربیتی، دانشگاه خوارزمی

مقالات مرتبط:

• دیدگاه فرهنگی-تاریخی ویگوتسکی در حوزه تربیت اوان کودکی (پیش از دبستان)
• رویکرد تحولی در برنامه درسی دوره پیش از دبستان (اوان کودکی)

•  ماهیت و مفهوم چارچوب برنامه درسی پیش از دبستان (اوان کودکی)
•  رویکرد بانک استریت در تربیت اوان کودکی: آشنای با دیدگاه لوسی اسپراگ میچل
•  الگوی مونته سوری در آموزش
•  الگوی های اسکوپ
•  برنامه درسی خلاق در پیش دبستان:تاریخچه، مبانی نظری و ویژگیها
•  روش مناسب به لحاظ تحولی (DAP) در آموزش به کودکان
• رویکردهای برنامه درسی در پیش دبستان: شش رویکرد مهم

[۱]  Whole child
[۲]  Noddings, N
[۳]  Hyson. M.

نظرات