738x517 - کاربرد نظریه اریکسون در آموزش اوان کودکی (پیش از دبستان)

کاربرد نظریه اریکسون در آموزش اوان کودکی (پیش از دبستان)

نظریه روانی – اجتماعی اریک اریکسون یکی از تاثیرگذارترین نظریه های معاصر روان شناسی به خصوص در زمینه رشد و تحول شخصیت کودکان است. بر اساس نظریه اریکسون، هر انسانی در طول زندگی خود هشت مرحله از رشد شخصیت را سپری می کند (شکل فوق) و در طی هر مرحله، یک بحران روانی و اجتماعی را تجربه می کند که می تواند پیامد مثبت یا منفی را برای رشد شخصیت وی به دنبال داشته باشد (گوردون و براون، ۲۰۱۷).

اریکسون معتقد است سال های اولیه زندگی (دوران پیش از دبستان) در رشد و تحول و شکل گیری احساس اعتماد، استقلال و ابتکار درکودکان، دوران بسیار با اهمیتی هستند. در واقع سه مرحله اول از هشت مرحله روانی اجتماعی اریکسون مربوط به دوران پیش از دبستان است که از این سه دوره به عنوان «پنجره ای از فرصت­ ها» یاد می شود (مونی، ۲۰۱۳)، همان چیزی که مونته سوری از آن به عنوان «دوران حساس» و روان ­شناسان آن را «دوران حیاتی» می نامند.

مراحل رشد روانی- اجتماعی اریکسون

اکنون به شرح مختصر سه مرحله اول نظریه اریکسون (با اقتباس از گوردون و براون، ۲۰۱۷) و کاربردهای آن در برنامه درسی پیش از دبستان یا اوان کودکی می پردازیم.

مرحله اول: اعتماد در برابر بی اعتمادی (تولد تا یک سالگی): طبق نظریه اریکسون، از بدو تولد تا یک سالگی، کودکان در مرحله اعتماد در مقابل بی اعتمادی هستند که پایه و اساس دیگر مراحل زندگی است. اریکسون معتقد است در این مرحله نوزادان کاملاً به بزرگسالان وابسته هستند تا نیازهای آنها را برآورده کنند و بنابراین رشد و پرورش حس اعتماد، تحت تأثیر کیفیت مراقبت مربیان و والدین کودک است. اریکسون معتقد بود تعامل بین مادر و کودک است که تعیین می کند آیا کودکان به دنیای خود اعتماد خواهد کرد یا به آن بی اعتماد خواهد شد.

اگر مادر یا مراقب/ مربی کودک، به نیازهای جسمانی کودک پاسخ دهد و محبت و عشق و امنیت کافی برای او تامین کند، از آن پس کودک شروع به پرورش حس اعتماد خواهد کرد. از طرف دیگر، اگر مادر یا مراقب/ مربی رفتاری طرد کننده، بی ثبات و بی توجه داشته باشد، کودک نگرش بی اعتمادی را به دنیا پرورش خواهد داد و مظنون، ترسو و مضطرب خواهد شد. طبق نظریه اریکسون، کودکان اعتماد یا عدم اعتماد را از چگونگی برخورد جهان یا اطرافیان بخصوص مادر با نیازهای آنها یاد می گیرند. بنابراین در این مرحله پیش از آنکه کودک به مرحله تحولی بعدی وارد شود، مربی یا والدین باید حس اعتماد را در کودک به وجود آورند.

طبق نظریه اریکسون، برای ایجاد این حس اعتماد بین کودک و مربی برنامه درسی پیش از دبستان باید فرصتهایی را فراهم کند که کودک و مربی در هنگام خواندن ترانه، عوض کردن پوشک، کتاب خواندن با همدیگر، یا حتی در زمان همراهی و حمایت از کودک در طول فعالیتهای ورزشی با یکدیگر ارتباط کیفی چهره به چهره داشته باشند. از طرفی، یکی از اقدامات مهمی که مربیان می توانند برای پرورش حس اعتماد در کودکان انجام دهند، فراهم ساختن محیط قابل پیش بینی و منظم است (گوردون و براون، ۲۰۱۷). بنابراین برنامه درسی پیش از دبستان باید یک ارتباط مثبت و گرم از یک نظم مشخص (و البته دارای انعطاف) پیروی کند و ترتیب فعالیت های برای کودکان کاملاً روشن و قابل پیش بینی باشد.

مرحله دوم: استقلال در برابر شک و تردید (۱ تا ۳ سالگی): بر اساس نظریه اریکسون، بین سنین یک تا سه سالگی به طور معمول کودک در مرحله استقلال (اتکای به خود) در مقابل شک و تردید است. در این مرحله استقلال کودک از طریق حرکات فیزیکی در محیط اطراف و کشف محیط با استفاده از حواس پنجگانه آغاز می‎شود. کودک دوست دارد خودش کارها را انجام بدهد اما اغلب مواقع مهارتهای لازم برای انجام آن کار را ندارد. برای مثال می توان به لباس پوشیدن، توالت رفتن، شیر یا آب در لیوان ریختن با استفاده از پارچ یا لیوان دیگر و دیگر مهارتهای خودمراقبتی اشاره داشت.

در طول دومین و سومین سال زندگی، کودکان به سرعت انواع توانایی های بدنی و ذهنی را پرورش می دهند و می توانند کارهای بسیاری را برای خودشان انجام دهند. آنها به طور موثرتری شروع به برقراری ارتباط با دیگران می کنند، راه می روند، بالا می روند، هُل می دهند، می کِشند و اشیا را در دست نگه می دارند و یا آنها را رها می کنند. کودکان بخاطر داشتن این مهارتها که اخیراً پرورش یافته، احساس غرور می کنند و دوست دارند تا حد امکان خودشان کاری را انجام دهند.

نکته مهم در طول این مرحله این است که کودکان برای اولین بار می توانند از مقداری حق انتخاب بهره مند شوند تا نیروی اراده خود انگیخته شان را تجربه کنند. برخورد عمده ای که بین خواست های والدین و کودک وجود دارد، معمولاً به آموزش توالت رفتن مربوط می شود، یعنی اولین مورد از تلاش جامعه برای تنظیم کردن نیازی غریزی. بنابراین در این مرحله دادن فرصت هایی به کودک برای آزمودن مهارتها به شیوه فردی و شخصی، به رشد و پرورش استقلال می انجامد. نظریه اریکسون تاکید می کند که حمایت افراطی یا نبودن حمایت از طرف والدین یا مربی/مراقب، به شک و تردید کودک درباره توانایی کنترل خویشتن و محیط منجر می شود. کودکان می آموزند اراده خود را بیازمایند، به شکل هدفمند دست به انتخاب بزنند، خود را کنترل کنند و در مقابل درخواست­های جامعه، از آزادی انتخاب برخوردار باشند. اگر کودک اعتماد به نفس لازم را به دست نیاورد، به توانمندی‎های خود شک خواهد کرد.

برای پاسخ به این نیاز، می توان برای مثال در پیش ازدبستان فعالیتهایی برای تمرین مهارتها فراهم شود تا همراه با راهنمایی و حمایت و ارتباط گرم و صمیمی مربیان باشد. به سخن دیگر، ضمن طراحی فعالیت های مشخص برای کودکان، فعالیت های خودآغازگری و حق انتخاب گری کودک از بین فعالیت های تعریف شده نیز تشویق شود تا بدین شکل حس استقلال و توانستن در کودکان پرورش یابد. زمانی که کودک متوجه شود که خودش کنترل امور مربوط به خود را در اختیار دارد، وارد مرحله بعد خواهد شد.

مرحله سوم: ابتکار در برابر احساس گناه (۳ تا ۶-۵ سالگی): اریکسون معتقد است کودکان ۳ تا ۶-۵ ساله عموماً در مرحله ابتکار در مقابل احساس گناه می‎باشند. در این مرحله توانایی های حرکتی و ذهنی در حال رشد می باشند و کودکان قادر به انجام دادن کارهای بیشتری برای خودشان هستند. اکنون آنها میل نیرومندی به ابتکار عمل در بسیاری از فعالیت ها دارند. ابتکار به شکل خیال پردازی نیز رشد می کند. چگونه باید والدین به این فعالیت ها و خیال پردازی های خودانگیخته واکنش نشان دهند؟

اریکسون معتقد بود اگر آنها کودک را تنبیه کنند، کودک احساس گناه مزمنی که تمام فعالیت های خود انگیخته در سراسر زندگی را تحت تاثیر قرار می دهد پرورش خواهد داد. اما اگر والدین این موقعیت را با عشق و همدلی هدایت کنند، کودک این احساس را که چه رفتاری مجاز است و چه رفتاری مجاز نیست را پرورش خواهد داد. از آن پس ابتکار کودک می تواند به سوی هدف های واقع بینانه و هدف هایی که از نظر اجتماعی تایید می شوند هدایت شود تا آمادگی لازم را برای رشد احساس مسئولیت و اخلاقیات بزرگسال کسب کند. در این مرحله کودک تلاش می کند در مهدکودک یا دیگر موقعیتهای اجتماعی بزرگسالان را خشنود کند.

طبق نظریه اریکسون، برنامه درسی پیش دبستان باید بزرگسالان را قادر ‎سازد تا خلاقیت کودکان و حل مسئله در آنها تشویق شود. در این مرحله کودکان انجام فعالیت های جدید، لذت بردن از پیشرفت های خودشان و چگونگی رسیدن به اهداف را یاد می گیرند. محدودیت فعالیت ها و کوتاهی والدین و مربیان/مراقبان در پاسخ دادن به نظرات و پرسش های کودکان به احساس گناه منجر خواهند شد. طبق نظریه اریکسون، فعالیتهای تدوین شده در برنامه درسی پیش دبستان باید به مربیان کودک کمک ‎کند که با بیان واژگان جدید، دایره واژگانی کودکان را تقویت کنند، فرصتهایی برای استقلال فراهم کنند، مهارتها را تمرین کنند و به آرامی و مهربانی تلاش‎های کودک را پذیرفته و هدایت کنند.

به طور خلاصه، تشویق کودکان با انجام مستقلانه برخی از فعالیت ها، تمرکز بر موفقیت ها و تلاش کودک به جای توجه بر اشتباهات کودک، هماهنگ بودن فعالیت ها با توانای های فردی کودکان و تمرکز برنامه درسی بر انجام دادن و فعالیت کودکان، به جای تاکید بر گوش دادن منفعلانه، از جمله ویژگی های یک برنامه درسی است که ابتکار عمل و خلاقیت کودکان را پرورش می دهد.

گردآوری و تنظیم: دکتر سید نبی الله قاسم تبار

شیوه استناد به این مقاله بر اساس فرمت APA: قاسم تبار، سید نبی الله. (۱۳۹۸). کاربرد نظریه اریکسون در آموزش اوان کودکی (پیش از دبستان). دریافت شده در [تاریخ دقیق دریافت مقاله ذکر شود برای مثال ۲۵ خرداد ۱۳۹۸]، از: http://mahdekoodakan.com/erikson-theory-in-preschool-education/

 

مقالات مرتبط:

• نظریه سلسله مراتب نیازهای مازلو و کاربرد آن در برنامه درسی اوان کودکی
• نظریه رشد و تحول شناختی پیاژه و کاربرد آن در برنامه درسی پیش از دبستان
• رویکرد آموزشی خواهران مک میلان در آموزش به کودکان
• دیدگاه فرهنگی-تاریخی ویگوتسکی در حوزه تربیت اوان کودکی (پیش از دبستان)
 روش آموزشی والدورف در تربیت اوان کودکی: تاریخچه، مبانی و اصول

•  ماهیت و مفهوم چارچوب برنامه درسی پیش از دبستان (اوان کودکی)
•  رویکرد بانک استریت در تربیت اوان کودکی: آشنای با دیدگاه لوسی اسپراگ میچل
•  الگوی مونته سوری در آموزش
•  الگوی های اسکوپ
•  برنامه درسی خلاق در پیش دبستان:تاریخچه، مبانی نظری و ویژگیها
•  روش مناسب به لحاظ تحولی (DAP) در آموزش به کودکان
• رویکردهای برنامه درسی در پیش دبستان: شش رویکرد مهم

نظرات